Derin ven trombozu (bacakta pıhtı)

Neden olur, kimde görülür?

Pıhtı; kan akışı yavaşladığında, damar duvarı zarar gördüğünde ya da kan kolay pıhtılaştığında oluşur. Çoğu zaman birkaç etken bir aradadır; bazen belirgin bir neden bulunamaz. Başlıca risk etkenleri:

• Hareketsizlik: yatak istirahati, alçı, felç, uzun süre oturmak
• Ameliyat, özellikle kalça, diz ve leğen kemiği ameliyatları; risk ilk 3 ayda en yüksektir
• Hastanede yatış, kırık ve ağır yaralanma
• Kanser ve kanser tedavileri
• Gebelik ve doğum sonrası dönem
• Östrojenli doğum kontrol yöntemleri ve menopozda hormon tedavisi (HRT)
• Önceki pıhtı ya da ailede pıhtı öyküsü
• Trombofili (kanın kalıtsal ya da sonradan gelişen kolay pıhtılaşma eğilimi)
• İleri yaş: 40 yaşından sonra risk her 10 yılda yaklaşık ikiye katlanır
• Fazla kilo ve sigara
• 4 saati aşan yolculuklar
• Kalp yetmezliği, böbrek ve iltihaplı bağırsak hastalıkları; damardaki uzun süreli kateterler

Belirtiler

Belirtiler çoğunlukla tek bacakta, baldırda ya da uylukta görülür:

• Zonklayan ağrı ya da dokunmakla artan hassasiyet
• Şişlik
• Ağrılı bölgede ısı artışı
• Kızarık, morumsu ya da koyulaşmış deri; esmer tende bu değişiklik daha zor fark edilir
• Belirginleşmiş toplardamarlar

Pıhtı daha seyrek olarak kolda oluşur ve aynı belirtileri kolda verir; damarına uzun süreli kateter takılmış kişilerde daha sıktır. DVT her zaman belirti vermez. Bazen akciğer embolisi gelişene kadar hiçbir yakınma olmaz.

Tanı ve testler

Hekiminiz yakınmalarınızı, risk etkenlerinizi ve ilaçlarınızı sorar; bacağınızı muayene eder ve şişliğin başka nedenlerini araştırır.

• Klinik olasılık değerlendirmesi: Hekiminiz bulgularınıza ve risk etkenlerinize göre DVT olasılığını puanlar; testlerin sırası buna göre belirlenir.
• D-dimer: Pıhtı çözülürken kana geçen bir parçayı ölçen kan testidir. Olasılık düşükken normal çıkması DVT’yi büyük ölçüde dışlar. Yüksek çıkması tek başına pıhtı demek değildir; gebelik, yeni ameliyat ve ileri yaşta da yükselebilir.
• Kompresyon (Doppler) ultrasonu: Ses dalgalarıyla bacaktaki toplardamarları ve kan akışını gösterir. DVT şüphesinde ilk tercih edilen görüntüleme yöntemidir ve çoğu zaman tanı için yeterlidir.

Olasılık yüksek, ultrason normal ama D-dimer yüksekse ultrason 6–8 gün sonra tekrarlanabilir. Leğen ya da karın içi damarlar için tomografi veya MR istenebilir. Sonuç beklenirken kan sulandırıcı başlanabilir; pıhtı bulunursa nedeni de araştırılır.

Tedavi yaklaşımı

DVT’nin asıl tedavisi kan sulandırıcı (antikoagülan) ilaçlardır. Bu ilaçlar pıhtıyı doğrudan eritmez; büyümesini ve yeni pıhtı oluşmasını engelleyerek akciğer embolisi riskini azaltır.

• İlaç: İğne, tablet ya da damar yolu ile verilir. Seçim böbrek ve karaciğer durumunuza, kanama riskinize, gebeliğe ve diğer ilaçlarınıza göre yapılır. Pek çok kişi evde tedavi edilir.
• Süre: Kişiye göre değişir; pıhtının geçici bir nedene bağlı olup olmadığı, yeniden pıhtı ve kanama riski birlikte değerlendirilir. Bazen tedavi ömür boyu sürer.
• Pıhtı eritici (trombolitik) ilaç: Nadiren, ağır belirtili büyük pıhtılarda ve tercihen kateterle pıhtıya verilir; kanama riski yüksektir.
• Filtre: Kan sulandırıcı kullanamayan bazı kişilerde ana toplardamara (vena kava), pıhtının akciğere gitmesini önleyen ve çoğu zaman geçici olan bir filtre takılabilir.

Basınçlı (kompresyon) çorap pıhtıyı tedavi etmez; DVT’den sonra süren ağrı ve şişliği hafifletmek için önerilebilir. İngiltere’nin ulusal kılavuzu NICE ise kalıcı bacak sorunlarını ya da yeni pıhtıyı önlemek amacıyla çorap verilmesini önermez. Çorap gerekip gerekmediğini hekiminize sorun. İlacınızı kendi başınıza bırakmayın.

Günlük yaşam ve izlem

Kan sulandırıcıların en önemli yan etkisi kanamadır. Şunlarda hemen hekiminize ya da acil servise başvurup ilacınızı söyleyin; ağır kanama ya da bilinç kaybında 112’yi arayın:

• Uzun süren burun ya da diş eti kanaması, artmış adet kanaması
• Darbe olmadan oluşan büyük morluklar
• Kırmızı ya da kahverengi idrar; kırmızı ya da katran renkli dışkı
• Öksürükle ya da kusmayla kan gelmesi
• Şiddetli baş ağrısı, denge ya da bilinç değişikliği

Günlük yaşamda:

• Tedavi başlayıp yakınmalar azalınca yürüyün; otururken bacağınızı yukarıda tutun.
• Yeni ilaç, bitkisel ürün ya da vitamine başlamadan danışın. Aspirin ve romatizma ilaçları gibi bazı ağrı kesiciler kanamayı artırır. Varfarin kullanıyorsanız K vitamini ve INR yazılarımıza bakın.
• Alkolü sınırlı tutun.
• Diş hekiminize ve tüm hekimlerinize kan sulandırıcı kullandığınızı söyleyin; bunu gösteren bir kart taşıyın.
• NHS, uçak ya da uzun yolculukları tedavi başladıktan sonra en az 2 hafta ertelemeyi önerir; yolculuk önerileri ilgili yazılardadır.

Bazı kişilerde bacakta uzun süren şişlik, ağrı ya da renk değişikliği kalır (post-trombotik sendrom). Bunu hekiminize söyleyin.

Gebelik, çocuklar ve özel durumlar

Gebelik ve doğum sonrası: Gebelikte ve doğumdan hemen sonra pıhtı riski 5 kattan fazla artar. Risk özellikle doğumdan sonraki ilk 6 haftada yüksektir ve 3 aya kadar sürebilir; sezaryen de riski artırır. Gebelikte DVT genellikle iğneyle uygulanan kan sulandırıcılarla tedavi edilir. Bazı tablet kan sulandırıcılar gebelikte ve emzirirken önerilmez; kan sulandırıcı kullanıyorsanız gebelik planınızı önceden hekiminizle konuşun.

Çocuklar: DVT çocuklarda toplum genelinde çok nadirdir. Hastanede yatan çocuklarda ise risk 100 ila 1000 kat artar; pıhtıların büyük çoğunluğu damara yerleştirilen kateterlerle ilişkilidir. Çocuklarda tedaviye genellikle hastanede başlanır.

Türkiye’de

Akciğer embolisi belirtilerinde 112’yi arayın. DVT belirtilerinde tanı için ultrason gerektiğinden aynı gün bir hastanenin acil servisine ya da iç hastalıkları veya kalp ve damar cerrahisi polikliniğine başvurabilirsiniz. Hayati tehlike yoksa aile hekiminiz de ilk değerlendirmeyi yapabilir.

Kalp-damar cerrahisi ve fleboloji alanındaki üç derneğin 2021 ulusal kılavuzu, DVT şüphesinde ilk test olarak renkli Doppler ultrasonu önerir ve uygun hastalarda evde tedaviyi destekler. Türk Hematoloji Derneği’nin venöz tromboz hasta kılavuzu vardır. Nedeni belirsiz ya da tekrarlayan pıhtıda hematoloji uzmanına yönlendirilebilirsiniz.

Bağlantılı sayfalar