Hidrokinon ve Cıvalı Krem Zararları: Belirtiler, Ne Yapmalı

Bu kremlerde ne olabilir?

Leke açıcı, 'beyazlatıcı', 'aydınlatıcı' veya 'leke silici' diye satılan kremlerin bir kısmı, kozmetik ürünlerde kullanılması yasak olan ya da yalnızca hekim denetiminde kullanılması gereken etken maddeler içerir. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), cıva içermeyen cilt açıcı ürünlerin de hidrokinon gibi başka zararlı maddeler içerebileceğini belirtiyor. Bu ürünlerde üç madde grubu öne çıkar:

• Hidrokinon: Pigment (renk maddesi) üretimini azaltan bir maddedir. Hekim denetiminde leke tedavisinde kullanılabilir; ancak kozmetik bir krem olarak satılması Türkiye’de, AB’de ve Birleşik Krallık’ta izinli değildir.
• Cıva bileşikleri: Melanin oluşumunu baskılayarak cildi açar. Ciddi zehirlenmeye yol açabildiği için birçok ülkede kozmetikte yasaktır; buna rağmen kolayca bulunabildiği bildirilmektedir.
• Kortizon (kortikosteroid): İltihabı baskılayan güçlü ilaçlardır. Kozmetik ürünlerde kullanılmaları Türkiye’de, AB’de ve Birleşik Krallık’ta yasaktır; buna rağmen bazı 'beyazlatıcı' ürünlerde bulunduğu bildirilmiştir.

Sorunun özü şudur: Bu ürünleri kullanan kişi çoğu zaman içinde ne olduğunu bilemez. DSÖ, cıva içeren ürün satan firmaların cıvayı her zaman içerik olarak yazmadığını vurgular. Lekelerin türleri, güneş koruması ve hekimin önerebileceği tedaviler için “Ciltte Leke ve Melazma” yazımıza bakabilirsiniz; bu yazı yalnızca reçetesiz ve kaynağı belirsiz kremlerin risklerine odaklanır.

Tablodaki acil belirtilerden biri varsa beklemeden 112’yi arayın (Türkiye dışında yerel acil numarası). Hekime danışmayı gerektiren belirtilerde ise kremi bırakın ve ambalajıyla birlikte bir hekime başvurun.

Hidrokinon zararları: okronoz neden önemli?

Hidrokinon, hekim denetiminde ve hekimin belirlediği sürelerle kullanıldığında leke tedavisinde yer alabilen bir maddedir. Sorun, denetimsiz, uzun süreli ve yüksek oranlarda kullanımla ortaya çıkar. ABD Gıda ve İlaç Dairesi’nin (FDA) uyarısına göre reçetesiz satılan hidrokinonlu cilt açıcılarla deride döküntü, yüzde şişlik ve kalıcı olabilen renk değişikliği bildirilmiştir.

Bu kalıcı renk değişikliğine dış kaynaklı okronoz (eksojen okronoz) denir. Kremin sürüldüğü yerde, çoğunlukla yüzde, mavi-siyah veya gri-mavi, ağ ya da dantel deseni gibi lekeler olarak görülür. Hidrokinonla ilişkili 126 hastayı içeren sistematik bir derlemede (yayımlanmış olgu bildirimlerinin bir araya getirilmesi) okronoz en sık orta yaşlı kadınlarda ve koyu tenlerde bildirilmiş; kullanım süresi ortanca 5 yıl bulunmuştur. Olguların çoğunda yüksek oranlı ya da oranı bilinmeyen ürünler kullanılmıştı; birkaç aylık kullanımla gelişen olgular ise seyrektir.

Okronozun kişiler için en zor yanı şudur: Ürünü kullanan kişi bunu çoğu zaman lekesinin kötüleştiği şeklinde yorumlar ve kremi artırır. Oysa okronozda kremin artırılması sorunu büyütür. Aynı derlemenin yazarları tedavinin çoğu zaman yüz güldürücü olmadığını belirtir. Bu nedenle kremin sürüldüğü yerde mavi-gri bir koyulaşma fark ederseniz kremi bırakıp bir dermatoloğa başvurmanız önemlidir.

Hidrokinon gebelik ve emzirme döneminde genellikle önerilmez; ayrıntılar için “Gebelik ve Emzirmede Medikal Estetik” yazımıza bakabilirsiniz.

Cıvalı krem belirtileri: zehirlenme nasıl anlaşılır?

Cıva, krem veya sabun olarak deriye tekrar tekrar sürüldüğünde kana karışabilir. Belirtiler çoğu zaman sinsi başlar; aylar ve yıllar içinde gelişebilir ve başka hastalıklarla karışabilir. DSÖ ve FDA’nın bildirdiği başlıca etkiler şunlardır:

• Böbrek: Böbrek hasarı; idrarla protein kaybının arttığı nefrotik sendrom bildirilmiştir. FDA hızla gelişen böbrek yetmezliği olasılığına da dikkat çeker.
• Sinir sistemi: Titreme, el ve ayaklarda veya ağız çevresinde uyuşma-karıncalanma, baş ağrısı, yorgunluk, unutkanlık, sinirlilik, çekingenlik, görme veya işitmede değişiklik.
• Ruh hali: Kaygı, depresyon; ağır durumlarda gerçeklikten kopma (psikoz).
• Deri: Döküntü, renk değişikliği ve iz; deride bakteri ve mantar enfeksiyonlarına karşı direncin azalması.

DSÖ’nün aktardığı olgularda kremi bırakmak, kandaki ve idrardaki cıva düzeyinin zamanla düşmesinde temel adım olmuştur; düşüş aylar sürebilir. Kremi bırakan kadınların çoğunda böbrek bulgularının da gerilediği bildirilmiştir. Ancak FDA, bu ürünlerin ciddi ve kalıcı olabilen sağlık sorunlarına yol açabileceğini belirtir. Bu nedenle cıvalı krem kullandığınızı düşünüyorsanız şikâyetiniz olmasa bile bir hekime başvurun. Hangi incelemelerin gerektiğine ve tedaviye hekim karar verir.

Aynı evde yaşayanlar da etkilenebilir

Cıvalı kremin riski yalnız kullanan kişiyle sınırlı değildir. FDA’ya göre aile bireyleri, üründen yayılan cıva buharı ve cıvaya bulaşmış havlu veya bezler yoluyla etkilenebilir. FDA ayrıca çocukların ve gebelerin bu ürünlerden daha fazla risk altında olduğunu ve bu ürünlere maruz kalmamaları gerektiğini belirtir.

• Kremi sürdükten sonra bebeğinizi veya çocuğunuzu kucaklamış, yüzünü ellemiş olabilirsiniz.
• Kremin değdiği havlu, yastık kılıfı ve bezler başkaları tarafından da kullanılmış olabilir.
• Kremi bir yakınınızla paylaşmış ya da ona hediye etmiş olabilirsiniz.

Bu durumlardan biri sizin için geçerliyse, hekiminize bunu da söyleyin. Ev halkından kimin değerlendirilmesi gerektiğine hekim karar verir.

Kortizonlu 'beyazlatıcı' kremler

Kortizon (kortikosteroid) içeren kremler bazı deri hastalıklarında hekim önerisiyle ve belirli sürelerle kullanılan ilaçlardır. Leke açmak ya da 'cildi beyazlatmak' için, hekim denetimi olmadan ve aylarca yüze sürüldüklerinde yan etkileri belirginleşir. Bu kremlerin bilinen yan etkileri şunlardır:

• Deride incelme (atrofi); deri kağıt gibi incelir, kolay morarır ve yaralanır.
• Çatlaklar (stria), özellikle koltuk altı ve kasık gibi kıvrım yerlerinde.
• İnce kırmızı damarların belirginleşmesi (telanjiyektazi).
• Ağız ve burun çevresinde sivilce benzeri döküntü (periorifisyal dermatit) ve kızarıklık (steroid rozaseası).
• Deri enfeksiyonlarının ortaya çıkması, kötüleşmesi ya da maskelenmesi; tüylenmede artış.
• Kremi bırakınca kızarıklık ve yanmanın alevlenmesi (bırakma belirtileri).

Geniş alanlara ve uzun süre sürüldüğünde kortizon vücudun kendi hormon dengesini de etkileyebilir. Uzun süredir kortizonlu krem kullandıysanız kremi kendi başınıza bırakmak yerine bir hekimle görüşün; bırakma planını hekim yapar.

Riskli ürün nasıl tanınır?

Riskli bir ürünü tek bir işaretle ayırt etmek her zaman mümkün değildir; cıva ve kortizon içeren ürünler bunu etikette yazmayabilir. Yine de aşağıdaki işaretlerden biri bile varsa ürünü kullanmayın:

• İçerik listesi (ürün bileşenleri) yok ya da okunamıyor.
• Ambalajda hiç Türkçe bilgi yok; etiket yalnız yabancı dilde.
• Etikette veya içerikte 'mercury', 'Hg', 'mercurous chloride', 'calomel', 'mercuric', 'mercurio', 'mercuric iodide', 'ammoniated mercury', 'cinnabaris', 'hydrargyri oxydum rubrum' gibi ifadeler geçiyor.
• Ambalajda 'gümüş, altın, lastik, alüminyum ve takılarla temas ettirmeyin' gibi bir uyarı var; DSÖ bu tür uyarıların cıvaya işaret edebileceğini belirtir.
• İçerikte 'hydroquinone' yazıyor ama ürün kozmetik olarak, reçetesiz ve hekim önerisi olmadan satılıyor.
• Ürün yalnızca internetten, sosyal medya hesaplarından veya mesajlaşma uygulamalarıyla satılıyor; 'yurt dışından özel getirildi' deniyor.
• 'Birkaç günde bembeyaz', 'kalıcı beyazlık' gibi gerçek dışı vaatler var; ürün kavanozda ve etiketsiz satılıyor.

Türkiye’de kozmetik ürünler piyasaya arz edilmeden önce sorumlu firma tarafından Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu (TİTCK) veri tabanına bildirilir. TİTCK, Ürün Takip Sistemi (ÜTS) kaydının Kurumca verilmiş bir ruhsat, izin veya onay anlamına gelmediğini belirtir. Yani bir ürünün kayıtlı görünmesi, içeriğinin güvenli olduğunun kanıtı değildir; yasak madde içeren ürünler zaten kayıt dışı yollardan satılabilir. Sahte ürün ve kaynağı belirsiz uygulamaların genel uyarı işaretleri için “Sahte Ürün ve Merdiven Altı Uygulamalar” yazımıza bakabilirsiniz.

Ülkelere göre yasal durum

Aşağıdaki tablo, kozmetik ürünlere ilişkin resmî düzenlemelerde yazanı özetler. Hekimin reçete ettiği ilaçlar kozmetik mevzuatının değil ilaç mevzuatının konusudur ve bu tabloda yer almaz.

Uluslararası düzeyde de durum benzerdir. DSÖ’ye göre Minamata Sözleşmesi’ne taraf ülkelerin 2020’den sonra cıva içeriği milyonda 1’i (1 ppm) aşan kozmetiklerin, cilt açıcı sabun ve kremler dahil, üretimini, ithalatını ve ihracatını yasaklamış olması gerekir (kayıtlı istisnalar dışında). Ancak DSÖ, yasakların bulunduğu ülkelerde de bu ürünlerin internet ve başka yollarla satılmaya devam ettiğini vurgular.

Kullandıysanız ne yapmalısınız?

1. Tablodaki acil belirtilerden biri varsa beklemeden 112’yi arayın.
2. Kremi hemen kullanmayı bırakın. Ellerinizi ve kremin değdiği deriyi iyice yıkayın.
3. Ambalajı, kutuyu ve varsa satın alma kaydını atmayın. Ürünü ağzı sıkıca kapanan bir poşete veya sızdırmaz bir kaba koyun ve çocukların ulaşamayacağı bir yerde saklayın. Etiketin ve içerik listesinin fotoğrafını çekin.
4. Şikâyetiniz olmasa bile bir hekime başvurun. Ürünü, ne kadar süredir ve vücudun hangi bölgelerine kullandığınızı, gebelik veya emzirme durumunuzu ve evde birlikte yaşadığınız kişileri anlatın.
5. Uzun süredir kortizonlu krem kullandıysanız kremi bırakma planını hekiminizle yapın.
6. Ürünü sonra atmanız gerekirse kapalı kabı çöpe gelişigüzel atmayın; yerel atık kurallarını öğrenin.
7. Ürünle ilgili istenmeyen bir etki yaşadıysanız TİTCK’ye göre bu durum önce firmaya, sonra hekim raporuyla ÜTS Mobil uygulaması üzerinden e-Devlet girişiyle Kuruma bildirilebilir.

Lekeler için güvenli yol: hekimle planlanan tedavi

Lekelerin çoğu zararsızdır, ancak her lekenin nedeni ve tedavisi farklıdır. Leke tedavisi; lekenin türü, cilt tipiniz, gebelik veya emzirme durumunuz ve kullandığınız ilaçlar değerlendirilerek bir hekimle planlanmalıdır. FDA da reçetesiz cilt açıcılar yerine yaşlılık ve güneş lekeleri gibi sorunlar için tedavi seçeneklerinin hekimle konuşulmasını önerir. Hekiminizin önerdiği bir leke kremi bile önerilen süreden uzun kullanılmamalıdır.

Hangi tedavi seçilirse seçilsin, temel adım her gün güneş korumasıdır; bunun için “Güneş Koruyucu Rehberi” yazımıza bakabilirsiniz. Lazer ve ışık tedavilerinin hangi lekede işe yaradığı ve melazmada neden dikkat gerektiği “Leke Lazerleri” yazımızda anlatılıyor.

Kanıt sınırlılığı: Okronoz ve cıva zehirlenmesi hakkındaki bilgilerin büyük kısmı olgu bildirimlerine, olgu serilerine ve sağlık kurumlarının saha incelemelerine dayanır. Bu ürünleri kullanan kişilerin ne kadarında sorun geliştiği bilinmemektedir; ürünlerin içeriği ve oranları çok değişken olduğu için size kişisel bir risk söylenemez. Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır ve muayenenin yerini tutmaz.