Leki uwrażliwiające na światło: przed laserem, IPL i peelingiem

Czym jest nadwrażliwość na światło?

Nadwrażliwość na światło (fotosensytywność) polega na tym, że substancja obecna w skórze wchodzi w reakcję ze światłem i wywołuje odczyn nawet przy takiej ilości słońca, która normalnie nie byłaby szkodliwa. Substancją tą może być lek przyjmowany doustnie lub stosowany na skórę, preparat ziołowy, perfumy albo sok roślinny, który dostał się na skórę. Większość odczynów wiąże się z zakresem UVA promieniowania ultrafioletowego słońca; w przypadku niektórych substancji rolę może odgrywać także światło widzialne.

Nie u każdego, kto przyjmuje lek uwrażliwiający na światło, dochodzi do odczynu. Jego wystąpienie zależy od rodzaju leku, dawki, natężenia i czasu ekspozycji na światło, a także od cech skóry danej osoby.

Czym różni się odczyn fototoksyczny od fotoalergicznego?

Oba obrazy mogą się nakładać, a rozróżnienia dokonuje lekarz. Ważne jest, aby po zauważeniu nietypowego oparzenia lub swędzącej wysypki na słońcu podczas stosowania jakiegoś produktu poinformować o tym lekarza.

Jakie leki mogą uwrażliwiać na światło?

Poniższe grupy i substancje czynne to przykłady często wymieniane w źródłach; lista nie jest pełna. Nie każdy lek z tej samej grupy działa w takim samym stopniu. O to, czy przyjmowany lek uwrażliwia na światło, można zapytać lekarza lub farmaceutę albo sprawdzić w ulotce.

• Antybiotyki z grupy tetracyklin (np. doksycyklina): mogą być stosowane długotrwale także w leczeniu trądziku i trądziku różowatego.
• Antybiotyki z grupy fluorochinolonów.
• Niektóre leki moczopędne (diuretyki), np. hydrochlorotiazyd; mogą też występować jako składnik złożonych leków na nadciśnienie.
• Niektóre niesteroidowe leki przeciwbólowe i przeciwzapalne (np. naproksen, piroksykam); niektóre z nich mają postać żelu stosowanego na skórę.
• Lek na zaburzenia rytmu serca amiodaron.
• Niektóre leki przeciwgrzybicze, np. worykonazol.
• Retinoidy: doustny lek przeciwtrądzikowy izotretynoina oraz retinoidy stosowane na skórę.
• Preparaty ziołowe: herbaty, kapsułki i oleje zawierające dziurawiec.

Poddawanie się zabiegom w trakcie przyjmowania doustnej izotretynoiny lub tuż po jej odstawieniu wymaga odrębnej oceny; opisano to w artykułach „Medycyna estetyczna u osób przyjmujących leki i z chorobami przewlekłymi” i „Aktywny trądzik a medycyna estetyczna”. Stosowanie retinoidów na skórę opisano w artykule „Retinoidy”.

Dziurawiec ma jeszcze jedno znaczenie: nie tylko uwrażliwia na światło, lecz także może zmieniać działanie wielu leków. Wiele osób, które nie uważają preparatów ziołowych za leki, zapomina powiedzieć o nim lekarzowi.

Czy rośliny też mogą uwrażliwiać na światło? (Fitofotodermatoza)

Tak. Jeśli substancje zwane furokumarynami, obecne w niektórych roślinach, dostaną się na skórę, a skóra zostanie następnie wystawiona na słońce, może rozwinąć się odczyn przypominający oparzenie, zwany fitofotodermatozą. Nie jest to alergia, lecz bezpośrednie uszkodzenie skóry. Często wymieniane przykłady to sok z limonki i cytryny, liście i sok figowca, seler, pasternak oraz niektóre perfumy zawierające olejek bergamotowy; lista nie jest pełna.

Odczyn zwykle zaczyna się dzień–dwa dni po ekspozycji na słońce zaczerwienieniem, pieczeniem, a czasem pęcherzami. Często ma postać smug, kropli lub odcisków palców w miejscach, na które kapnął lub prysnął sok. Podczas gojenia mogą pozostać brązowe przebarwienia utrzymujące się miesiącami; przy ciemniejszej karnacji mogą być bardziej widoczne.

Związek z medycyną estetyczną jest następujący: przygotowywanie na słońcu napojów z cytryną w dniach przed zabiegiem lub wystawienie na słońce szyi spryskanej perfumami może zarówno wywołać odczyn na skórze, która ma być poddana zabiegowi, jak i utrudnić późniejsze ustalenie przyczyny przebarwień.

Dlaczego ma to znaczenie przed laserem, IPL i peelingiem?

Laser i IPL dostarczają do skóry energię świetlną; peeling chemiczny nie wykorzystuje światła, ale ścienia górną warstwę skóry i w tygodniach po zabiegu pozostawia ją słabiej chronioną przed słońcem. Uważa się, że u osoby przyjmującej lek uwrażliwiający na światło w trakcie zabiegu lub po nim może dojść do silniejszego niż oczekiwano zaczerwienienia, oparzenia, pęcherzy, a zwłaszcza przebarwień. Dlatego przed zabiegiem lekarze szczegółowo pytają o przyjmowane leki i suplementy.

Źródła światła różnią się od siebie. Większość laserów działa przy jednej długości fali, zwykle w zakresie światła widzialnego i podczerwieni. IPL wykorzystuje natomiast szeroki zakres światła ograniczony filtrami. Większość leków uwrażliwiających na światło aktywuje się z kolei pod wpływem UVA. Dlatego to, że lek wywołuje odczyn na słońcu, nie oznacza, że każdy zabieg laserowy lub IPL niesie takie samo ryzyko; ocenia się to w zależności od urządzenia i leku.

Ważne są też tygodnie po zabiegu. Skóra poddana zabiegowi jest i tak wrażliwa; ekspozycja na słońce w tym okresie w połączeniu z lekiem uwrażliwiającym na światło może zwiększyć ryzyko przebarwień. Przebarwienia i oparzenia po laserze i IPL opisano w artykule „Oparzenia i przebarwienia po laserze i IPL”, a środki ostrożności właściwe dla ciemniejszej karnacji w artykule „Ciemna karnacja a laser, IPL i peeling chemiczny”.

Co może zrobić lekarz?

Lekarz podejmuje decyzję w zależności od rodzaju przyjmowanego leku, czasu jego stosowania, planowanego zabiegu i typu skóry. Możliwe jest m.in. odłożenie zabiegu do zakończenia krótkotrwałego leczenia, rozpoczęcie od niższej energii, wybór innej metody lub najpierw wykonanie zabiegu próbnego na małym obszarze. W przypadku leków przyjmowanych długotrwale, których nie należy odstawiać, decyzję można podjąć wspólnie po konsultacji z lekarzem, który przepisał lek.

Zabieg próbny (test) polega na wykonaniu zabiegu na małym, mało widocznym obszarze i obserwowaniu efektu przez kilka dni. Nie eliminuje ryzyka, ale może pomóc wcześnie zauważyć nieoczekiwaną reakcję.

Co zrobić przed zabiegiem?

1. Należy przygotować listę wszystkich przyjmowanych leków: leków na receptę, leków przeciwbólowych bez recepty, kremów i żeli stosowanych na skórę, witamin, herbat ziołowych i kapsułek.
2. Należy też zapisać krótkotrwale stosowane leki, które rozpoczęto i zakończono w ostatnich tygodniach (np. kurację antybiotykową).
3. Jeśli wcześniej występowało nietypowe oparzenie, swędząca wysypka lub przebarwienia po słońcu, należy o tym powiedzieć.
4. Jeśli lekarz zaleci odłożenie zabiegu lub zabieg próbny, należy traktować to nie jako przeszkodę, lecz jako środek bezpieczeństwa.
5. Jeśli potrzebna jest zmiana dotycząca leku, należy skonsultować się z lekarzem, który go przepisał, a wynik tej rozmowy przekazać lekarzowi wykonującemu zabieg.
6. Należy wybrać okres, w którym w tygodniach przed zabiegiem i po nim możliwa będzie staranna ochrona przed słońcem; po kontakcie z roślinami takimi jak cytryna, limonka czy figowiec należy umyć skórę.

Ochrona przed słońcem po zabiegu

Jeśli przyjmuje się lek uwrażliwiający na światło, ochrona przed słońcem po zabiegu nabiera jeszcze większego znaczenia. Łączy się przebywanie w cieniu, kapelusz z szerokim rondem, zakrywającą odzież i filtr przeciwsłoneczny zalecony przez lekarza. Kiedy można nałożyć filtr na skórę poddaną zabiegowi, powie lekarz. Wybór produktu i ilość do nałożenia opisano w artykule „Krem z filtrem (ochrona przeciwsłoneczna)”.

Które objawy są normalne, a które wymagają lekarza lub pomocy w nagłych wypadkach?

Ta tabela jest ogólną wskazówką i nie służy do stawiania rozpoznania. W razie wątpliwości proszę zadzwonić do lekarza, który wykonał zabieg.

Czego nie należy robić?

• Nie należy samodzielnie odstawiać ani zmniejszać dawki leku na receptę po to, aby poddać się zabiegowi.
• Nie należy pomijać w rozmowie z lekarzem herbat, kapsułek ani olejów ziołowych tylko dlatego, że są naturalne.
• Przyjmując lek uwrażliwiający na światło, nie należy się opalać ani korzystać z solarium przed zabiegiem i po nim.
• Nie należy nakładać na okolicę zabiegową na słońcu cytryny, limonki ani perfum z olejkiem bergamotowym.
• Nie należy przekłuwać pęcherzy powstałych na słońcu ani zrywać strupów.
• Nie należy ponownie przyjmować leku, po którym wcześniej wystąpił odczyn na słońcu, bez poinformowania lekarza.

Ograniczenia danych naukowych: dowody na to, że leki uwrażliwiające na światło rzeczywiście zwiększają ryzyko powikłań po laserze i IPL, są ograniczone. Praca przeglądowa analizująca literaturę na ten temat nie znalazła publikacji opisujących powikłania po laserze u osób przyjmujących takie leki i wskazała, że zalecenia opierają się w dużej mierze na rozważaniach teoretycznych dotyczących długości fali aktywującej lek oraz na doświadczeniu. Znaczna część wiedzy o tym, które leki uwrażliwiają na światło, również opiera się na opisach przypadków. Dlatego podejście może się różnić między placówkami i nie można podać indywidualnego wskaźnika ryzyka. Ta strona ma charakter ogólnoinformacyjny i nie zastępuje badania lekarskiego.