Retinoidy: czym są retinol, tretynoina i adapalen, jak zacząć i kto nie powinien ich stosować?

Czym są retinoidy?

Retinoid to wspólna nazwa substancji pochodzących od witaminy A lub działających podobnie do niej. Retinoidy stosowane na skórę przyspieszają odnowę komórek skóry i ograniczają zatykanie porów; w przypadku niektórych istnieją też dane wskazujące, że wspierają produkcję kolagenu w skórze. Dlatego stosuje się je zarówno w leczeniu trądziku, jak i przy zmianach skórnych związanych z uszkodzeniem posłonecznym.

Ten artykuł dotyczy wyłącznie retinoidów stosowanych na skórę. Izotretynoina przyjmowana doustnie to odrębny lek, bardzo różny pod względem działania i ryzyka, stosowany wyłącznie pod kontrolą lekarza; krótko wspominamy o niej na końcu artykułu.

Rodzina retinoidów: retinol, retinaldehyd, adapalen, tretynoina, tazaroten

Nie wszystkie retinoidy mają tę samą siłę działania. Niektóre występują w kosmetykach, inne są lekami. To, która substancja jest dostępna bez recepty, a która na receptę, różni się w zależności od kraju; poniższa tabela przedstawia ogólne ramy.

Poza tą listą istnieją też nowsze retinoidy na receptę opracowane do leczenia trądziku. Na etykietach kosmetyków nie zawsze podaje się zawartość retinolu; utrudnia to porównywanie produktów. O to, czy dany produkt jest lekiem, czy kosmetykiem, na jakich zasadach jest sprzedawany w danym kraju i czy jest odpowiedni, można zapytać lekarza lub farmaceutę.

Na co retinoidy mają dowody?

• Trądzik: wytyczne Amerykańskiej Akademii Dermatologii dotyczące trądziku z 2024 roku wymieniają retinoidy stosowane na skórę wśród metod leczenia o silnym zaleceniu. Retinoidy najczęściej planuje się nie osobno, lecz razem z innymi substancjami czynnymi; wytyczne wskazują łączenie leków stosowanych na skórę o różnych mechanizmach działania jako dobrą praktykę. Leczenie trądziku ustala lekarz.
• Uszkodzenie posłoneczne i drobne zmarszczki: według przeglądu poświęconego temu zagadnieniu wiele retinoidów wykazało poprawę w skórze uszkodzonej słońcem zarówno na poziomie klinicznym, jak i mikroskopowym; spośród nich tretynoina jest najlepiej zbadana i prawdopodobnie najsilniejsza. Większość badań przeprowadzono na skórze uszkodzonej słońcem.
• Retinol i retinaldehyd: podaje się, że mniej podrażniają; dowody na ich temat są jednak bardziej ograniczone niż w przypadku tretynoiny.
• Widoczność porów, przebarwienia i świeże rozstępy: w tych obszarach danych jest mniej, a wyniki są zmienne. Szczegóły znajdują się w naszych artykułach „Rozszerzone pory” i „Rozstępy”.

Ważne są właściwe oczekiwania. Działanie retinoidów pojawia się nie w ciągu tygodni, lecz powoli, w ciągu miesięcy. Oczekiwać można umiarkowanej poprawy drobnych zmarszczek i struktury skóry; żaden krem nie usuwa głębokich zmarszczek, fałdów ani opadania skóry. O różnych rodzajach zmarszczek i metodach można przeczytać w naszym artykule „Zmarszczki”.

Jak zacząć stosować retinoid?

Poniżej podajemy zasady ogólne. Przy produkcie na receptę pierwszeństwo ma zalecenie lekarza, a przy produkcie bez recepty instrukcja stosowania produktu.

• Najpierw konsultacja: źródła dermatologiczne zalecają, aby przed rozpoczęciem stosowania produktu z retinolem zapytać dermatologa, czy jest on odpowiedni dla danej skóry. Osoby z wyraźnym zaczerwienieniem, suchością lub alergią skórną mogą nie być dobrymi kandydatami; zaczerwienienie może wskazywać na trądzik różowaty, a ten leczy się inaczej.
• Powolny początek: źródła dermatologiczne zalecają rozpoczęcie od łagodniejszego produktu, stosowanego rzadko (na przykład co drugi wieczór), i zwiększanie częstości, w miarę jak skóra się przyzwyczaja. Pominięcie tego kroku może prowadzić do podrażnienia.
• Stosowanie wieczorem: ponieważ retinoidy mogą uwrażliwiać skórę na słońce, zaleca się stosowanie ich wieczorem.
• Nawilżanie: stosowanie kremu nawilżającego pomaga zmniejszyć suchość i łuszczenie.
• Jedna nowość naraz: rozpoczynając stosowanie retinoidu, nie należy jednocześnie wprowadzać produktów z kwasami, produktów o działaniu złuszczającym ani innych składników mogących podrażniać; o to, które można łączyć, należy zapytać lekarza.
• Ostrożność w okolicach wrażliwych: okolica oczu, boki nosa i kąciki ust łatwiej ulegają podrażnieniu.
• Cierpliwość: na efekt można czekać miesiącami; nakładanie większej ilości lub częściej nie przyspiesza działania, a nasila podrażnienie.

Podrażnienie po retinoidzie czy alergia?

U wielu osób rozpoczynających stosowanie retinoidu w pierwszych tygodniach występują zaczerwienienie, suchość, łuszczenie, uczucie ściągnięcia i pieczenie. Przeglądy podają, że reakcje z podrażnienia, takie jak pieczenie, łuszczenie i stan zapalny skóry, są głównym problemem ograniczającym stosowanie retinoidów i że jest to wyraźniejsze w przypadku tretynoiny i tazarotenu. Obraz ten najczęściej nie jest alergią, lecz podrażnieniem towarzyszącym przyzwyczajaniu się skóry do produktu, i oczekuje się, że będzie słabł wraz z dostosowaniem schematu stosowania.

Rozróżnienie to nie zawsze jest łatwe; tabela nie stawia rozpoznania. Jeśli podrażnienie nie łagodnieje w ciągu kilku tygodni, wpływa na codzienne życie albo nie ma pewności, należy odstawić produkt i skonsultować się z lekarzem. U osób o ciemnej karnacji podrażnienie ma dodatkowe znaczenie, ponieważ może pozostawić ciemne plamy; źródła dermatologiczne zalecają u tych osób uważne obserwowanie podrażnienia.

Retinoidy a słońce

Retinoidy mogą zwiększać wrażliwość skóry na słońce. Dlatego zaleca się stosowanie ich wieczorem, a w ciągu dnia ochronę cieniem, kapeluszem, odzieżą i kremem z filtrem. Gdy ochrona przed słońcem szwankuje, korzyść oczekiwana po retinoidzie może być mniejsza; słońce jest jedną z głównych przyczyn drobnych zmarszczek i przebarwień. O wyborze produktu, ilości i częstości ponawiania aplikacji można przeczytać w naszym artykule „Krem z filtrem”.

Czy retinoidy stosuje się w ciąży i podczas karmienia piersią?

W ciąży i podczas planowania ciąży retinoidów się nie stosuje. Amerykańska Akademia Dermatologii podaje, że retinoidów nie należy stosować w ciąży; na swojej stronie o leczeniu trądziku zalicza tazaroten do leków, których w ciąży nie wolno stosować nigdy, a w odniesieniu do tretynoiny i adapalenu podaje, że większość ekspertów zaleca przerwanie leczenia w ciąży. Ta sama ostrożność dotyczy retinolu w kosmetykach.

Powodem tej ostrożności jest wiedza, że retinoidy przyjmowane doustnie mogą powodować poważne wady wrodzone. Przy retinoidach stosowanych na skórę ilość przenikająca do organizmu jest znacznie mniejsza. Przegląd systematyczny z metaanalizą z 2026 roku, dotyczący kobiet, które w pierwszych trzech miesiącach ciąży stosowały retinoid na skórę, nie wykazał zwiększenia ryzyka wad wrodzonych ani poronienia; autorzy zaznaczają jednak, że wynik opiera się głównie na jednym dużym badaniu rejestrowym. Dane te są uspokajające dla osób, które stosowały produkt, nie wiedząc o ciąży; nie zmieniają jednak zalecenia, aby w ciąży go nie stosować.

• Planując ciążę, należy powiedzieć lekarzowi o produktach zawierających retinoidy; to on określi, kiedy je odstawić.
• Jeśli w trakcie stosowania okaże się, że jest się w ciąży, należy odstawić produkt i powiadomić lekarza prowadzącego ciążę. Nie ma powodu do paniki, ale poinformowanie jest ważne.
• Karmiąc piersią, przed rozpoczęciem lub kontynuowaniem stosowania produktu z retinoidem należy skonsultować się z lekarzem.

Szczegóły dotyczące pielęgnacji skóry i zabiegów w tym okresie znajdują się w naszym artykule „Medycyna estetyczna w ciąży i podczas karmienia piersią”.

Dlaczego robi się przerwę przed laserem, peelingiem, depilacją woskiem i mikronakłuwaniem?

Retinoidy przyspieszają odnowę skóry i mogą sprawiać, że jej górna warstwa staje się delikatniejsza; dlatego skóra może być bardziej wrażliwa na niektóre zabiegi. Źródła dermatologiczne zalecają, aby przed zabiegami laserowymi na pewien czas przerwać stosowanie produktów z retinoidami i kwasem glikolowym. Opisywano, że podczas depilacji woskiem skóry, na którą stosuje się retinoid na receptę, wraz z włosami może zostać zerwana górna warstwa skóry; dlatego przerwę zaleca się także przed depilacją woskiem.

Przy peelingu chemicznym i mikronakłuwaniu sytuacja zależy od lekarza i zabiegu: przed niektórymi peelingami retinoid może być częścią zaplanowanego przez lekarza przygotowania skóry; w innych sytuacjach zaleca się jego odstawienie. Dlatego nie należy decydować samodzielnie. Kiedy zrobić przerwę i kiedy po zabiegu wrócić do stosowania, określa lekarz, który wykonuje zabieg.

• Podczas rozmowy przed zabiegiem należy powiedzieć o wszystkich stosowanych produktach z retinoidami, także tych bez recepty.
• Przed depilacją twarzy woskiem u fryzjera lub w salonie kosmetycznym należy uprzedzić o stosowaniu retinoidu.
• Nie należy zapomnieć zapytać, kiedy po zabiegu można wrócić do retinoidu.

O tym, co powiedzieć lekarzowi przed zabiegiem, i o ogólnym przygotowaniu można przeczytać w naszym artykule „Przygotowanie do zabiegu medycyny estetycznej”.

Izotretynoina doustna to odrębny temat

Izotretynoina to retinoid przyjmowany doustnie, przepisywany przez lekarza w trądziku ciężkim lub nieodpowiadającym na inne leczenie. Ponieważ w ciąży może powodować poważne wady wrodzone, stosuje się ją z zachowaniem ścisłych zasad zapobiegania ciąży i pod regularną kontrolą. Informacje z tego poradnika nie dotyczą izotretynoiny.

To, jakie zabiegi estetyczne można wykonywać podczas stosowania izotretynoiny lub po jej zakończeniu, to inne pytanie niż w przypadku retinoidów stosowanych na skórę; omawiamy je w naszym artykule „Medycyna estetyczna u osób przyjmujących leki i z chorobami przewlekłymi”. O wyborze zabiegów u osób z trwającym trądzikiem można przeczytać w naszym artykule „Aktywny trądzik a medycyna estetyczna”.