Çapıq və keloid: növləri, kimlər meyillidir, müalicə variantları və nə vaxt həkimə getməli?

Çapıq nədir, niyə hər kəs fərqli çapıq qoyur?

Dəri orta qatına (dermaya) çatan hər zədədən sonra özünü kollagenlə zəngin yeni toxuma ilə bərpa edir. Bu bərpa toxuması çapıqdır. Kəsik, yanıq, əməliyyat, sızanaq, suçiçəyi, peyvənd, pirsinq və tatuaj kimi dərini zədələyən hər şey çapıq qoya bilər.

Çapığın necə görünəcəyini yaranın dərinliyi və yeri, sağalma zamanı yaranın gərilib-gərilməməsi, infeksiyanın inkişaf edib-etməməsi, yaş, dəri rəngi və irsi meyil birlikdə müəyyən edir. Çapığın yetişməsi aylar çəkir; onun solması və hamarlaşması iki il və ya daha uzun çəkə bilər. Buna görə yeni çapığın son görünüşü barədə erkən qərar vermək yanıldıcı ola bilər.

Çapıq növləri hansılardır?

Aknedən sonrakı çuxur izlər ayrıca mövzudur və bu məqalədə ətraflı işıqlandırılmayıb; onların növləri və seçimlər üçün “Sızanaq (akne) izləri” məqaləsinə baxa bilərsiniz. Hamiləlik və ya çəki dəyişikliyi ilə yaranan xətt şəkilli izlər üçün “Strialar (dəridə çatlar)” məqaləsi yol göstərir.

Hipertrofik çapıqla keloid arasında fərq nədir?

Hər ikisi qabarıq çapıqdır və ilk baxışda bir-birinə bənzəyə bilər; lakin davranışları fərqlidir. Hipertrofik çapıq yaranın cızdığı sərhəd daxilində qalır və zaman keçdikcə əksər hallarda öz-özünə geriləyir. Keloid isə sağlam dəriyə doğru yayılır, əsl yaradan xeyli böyük ola bilər və öz-özünə kiçilmir.

• Keloid böyüyərkən qaşına, göynəyə və ya ağrıya bilər; böyümə dayandıqda bu şikayətlər adətən azalır.
• Rəngi dəri rənginə yaxın, çəhrayı, qırmızı, bənövşəyi və ya ətraf dəridən tünd ola bilər.
• Qulaq məməciyində çox vaxt yumru, bərk kütlə şəklində olur; sinədə və çiyinlərdə dəri üzərində yayılmağa meyillidir.
• Oynaq üzərində və ya yaxınlığındadırsa, hərəkəti çətinləşdirə bilər.
• Keloid yoluxucu deyil və xərçəngə çevrilmir.

Fərqləndirmə həmişə asan deyil; çapığın hipertrofik, yoxsa keloid olduğuna müayinə ilə qərar verilir. Bu fərq vacibdir, çünki müalicə planı və təkrarlanma riski fərqlidir.

Kimlər keloidə meyillidir?

Keloid hər kəsdə yarana bilər; lakin bəzi insanlarda ehtimal xeyli yüksəkdir:

• Əvvəllər keloidi olanlar: ən güclü xəbərdarlıq əlamətidir.
• Ailə tarixçəsi: Amerika Dermatologiya Akademiyasına görə keloidi olan insanların təxminən üçdə birindən yarısına qədərinin ən azı bir qan qohumunda da keloid var.
• Dəri rəngi: risk qaradərili insanlarda ən yüksəkdir; Asiya, Latın Amerikası və Aralıq dənizi mənşəli, daha tünd dərili insanlarda da açıq dərililərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir.
• Yaş: yetkinlik dövründən otuz yaşa qədər olan dövrdə daha tez-tez yaranır.
• Hamiləlik: bu dövrdə keloidin yaranma ehtimalının artdığı bildirilib.
• Nahiyə: sinənin ön səthi, çiyinlər, kürəyin yuxarı hissəsi, qulaq məməciyi və qulaq qığırdağı, çənə və boyun, həmçinin ayaqların aşağı hissəsi ən çox zədələnən yerlərdir.

Yaranın daim gərildiyi nahiyələrdə (sinənin ortası, çiyin, oynaqların üstü) qabarıq çapıq ehtimalı daha yüksəkdir. Keloid kiçik sızanaqdan, həşərat sancmasından və ya qulaq dəliyindən sonra da yarana bilər; yaranın böyük olması vacib deyil.

Çapıq və keloid üçün hansı seçimlər var?

Heç bir üsul çapığı tamamilə silmir; məqsəd çapığı hamarlaşdırmaq, yumşaltmaq, rəngini solğunlaşdırmaq, qaşınma və ağrını azaltmaqdır. Keloiddə bir üsul hər kəsə kömək etmir; həkimlər çox vaxt bir neçə üsulu birlikdə və uzunmüddətli izləmə ilə istifadə edirlər. Hansı üsulun uyğun olduğuna çapığın növünə, yerinə, ölçüsünə, yaşına və əvvəlki müalicələrə cavabına baxaraq müayinə ilə qərar verilir.

Çapığın daxilinə vurulan başqa dərmanlar və birləşmiş müalicələr də var; hansının, hansı fasilələrlə istifadə olunacağına həkiminiz qərar verir. Lazerlərin necə işlədiyi və sağalma prosesi üçün “Fraksion lazer” məqaləsinə baxa bilərsiniz.

Soğan ekstraktı olan gellər, bitki yağları və çapıq kremi kimi satılan bir çox məhsul üçün sübut zəif və ya ziddiyyətlidir. Yeni sağalmış yaranı nəm saxlamaq, gərməmək və günəşdən qorumaq isə ümumi qəbul olunmuş sadə tədbirlərdir; günəş yeni çapığın rənginin tündləşməsinə səbəb ola bilər.

Keloid əməliyyatla çıxarılsa, təkrarlanırmı?

Bu, keloidin ən vacib xüsusiyyətlərindən biridir. Keloidi kəsib çıxarmaq dəridə yeni yara yaradır və meyilli insanda bu yeni yara da keloidlə sağala bilər. Amerika Dermatologiya Akademiyası bildirir ki, yalnız cərrahi yolla çıxarılan keloidlərin demək olar ki, hamısı geri qayıdır; NHS də eyni səbəbdən cərrahiyyənin adətən tövsiyə olunmadığını, çapığın daha böyük olaraq geri qayıda biləcəyini yazır.

Buna görə cərrahiyyə nəzərdən keçirildikdə, əməliyyatdan sonra inyeksiya, təzyiq tətbiqi, silikon və ya şüa müalicəsi kimi əlavə üsullarla birlikdə planlaşdırılır və uzunmüddətli izləmə lazımdır. Müasir müalicə alqoritmləri qeyd edir ki, kiçik və tək keloidlərdə cərrahiyyə ilə əlavə müalicə birlikdə istifadə oluna bilər, böyük və çoxsaylı keloidlərdə isə məqsəd çox vaxt kiçiltmək və şikayətləri azaltmaqdır. Təkrarlanma riski heç bir üsulla sıfıra enmir.

Keloidə meyillisinizsə, estetik prosedur, pirsinq və tatuajda nəyə diqqət etməlisiniz?

Meyilli insanda dərini zədələyən hər müdaxilə yeni keloidin başlanğıcı ola bilər. Bu, heç bir prosedurun aparıla bilməyəcəyi demək deyil; lakin qərar bu risk bilinərək verilməlidir.

• Pirsinq: ən təhlükəsiz seçim etdirməməkdir. Qulaq məməciyi və xüsusilə qulaq qığırdağı keloidin tez-tez rast gəlindiyi yerlərdir. Etdirmisinizsə və dəliyin ətrafında qalınlaşma hiss etsəniz, gözləmədən həkimə müraciət edin; yenidən deşdirmək tövsiyə olunmur.
• Tatuaj və tatuajın silinməsi: hər ikisi dərini zədələyir. Etdirməmək riski azaldır; etdirməyə qərarlısınızsa, meylinizi deyin və kiçik sınaq sahəsi məsələsini müzakirə edin.
• Estetik prosedurlar: lazer, orta və dərin kimyəvi pilinq, iynəli prosedurlar və sapla liftinq kimi dərini zədələyən prosedurlardan əvvəl keloid tarixçənizi və ailənizdəki oxşar çapıqları mütləq həkimə deyin. Həkim proseduru təxirə sala, daha səthi seçim və ya kiçik sınaq sahəsi təklif edə bilər.
• Əməliyyatlar və stomatoloji müdaxilələr: zəruri əməliyyat keloid qorxusu ilə təxirə salınmamalıdır; lakin cərraha əvvəlcədən xəbər vermək kəsik yerinin və sonrakı çapıq qulluğunun buna uyğun planlaşdırılmasına imkan verir.
• Akne: aknenin erkən və effektiv müalicəsi çapıq riskini azaldır; sızanaqları sıxmaq və qoparmaq riski artırır.

Zədədən və ya prosedurdan sonra çapıqda qalınlaşma, bərkimə və ya qaşınma hiss etdikdə erkən müraciət etmək vacibdir; təzyiq və silikon kimi üsullar erkən başlandıqda daha effektivdir. Prosedurdan əvvəl həkimə danışılmalı olan hər şey üçün “Tibbi estetik prosedurdan əvvəl hazırlıq” və “Dərman qəbul edənlərdə və xroniki xəstəlikdə tibbi estetika” məqalələrinə baxa bilərsiniz. Estetik proseduru evdə və ya tibb müəssisəsindən kənarda etdirməyin riskləri “İynəsiz filler qələmi və evdə tətbiqlər” məqaləsində izah olunub.

Nə vaxt həkimə müraciət etməlisiniz?

Narahatlıq yaratmayan, böyüməyən köhnə çapıq üçün həkimə getmək məcburi deyil. Qabarıq çapıq sizi narahat edirsə və ya böyüyürsə, erkən qiymətləndirmə böyümənin dayandırılmasına kömək edə bilər.

Keloid xərçəngə çevrilmir; lakin keloidə bənzəyən hər qabarıqlıq keloid deyil. Nadir rast gəlinən bəzi dəri şişləri və başqa xəstəliklər də oxşar görünə bilər. Yuxarıdakı xüsusiyyətləri olan törəmədə diaqnoz müayinə ilə, lazım olduqda toxuma nümunəsi götürülərək qoyulur.

Real gözlənti

• Çapıq tamamilə yox olmur; məqsəd daha hamar, daha yumşaq, rəngi ətrafa daha yaxın və daha az narahat edən çapıqdır.
• Müalicə çox vaxt aylarla davam edir və təkrarlanan prosedurlar tələb edir.
• Keloid uğurlu müalicədən sonra da geri qayıda bilər; buna görə izləmə vacibdir.
• Hipertrofik çapıqlar zamanla öz-özünə də geriləyə bilər; hər qabarıq çapıq üçün dərhal müdaxilə lazım deyil.
• Çapıq sizi psixoloji cəhətdən narahat edirsə, bunu həkiminizlə bölüşün; örtücü makiyaj və psixoloji dəstək də seçimlər sırasındadır.