“Erkən yaşda botoks qırışların qarşısını alır” mifi: elm nə deyir?

Qısa cavab: dəqiq deyil. Botulinum toksin mimika əzələlərinin hərəkətini müvəqqəti olaraq azaldır; buna görə də təkrarlanan əzələ hərəkəti ilə dərinləşən xətlərin yaranmasını yavaşlada biləcəyi düşünülür. Bunu dəstəkləyən məlumatlar var, lakin məhduddur: ən çox istinad edilən tədqiqat tək bir əkiz cütünə əsaslanır. Nəzərəçarpan xətt yoxkən, gənc yaşda başlanan prosedurun illər sonra fərq yaratdığını göstərən güclü sübut yoxdur. Dərinin qocalmasını gecikdirməkdə günəşdən qorunmanın sübutu daha güclüdür.

Mif haradan yaranır?

Son illərdə 20-li yaşlarda olan insanlara hələ qırış yaranmamış vurulan botulinum toksin (xalq arasında 'botoks') 'profilaktik' və ya 'preventiv' adı ilə təklif olunur. Sosial mediada bu yanaşma çox vaxt bir zərurət kimi təqdim olunur: 'indi başlamasan, gec qalacaqsan'. Fikrin arxasında real məntiq var; problem bu məntiqin sübut olunmuş nəticə kimi təqdim edilməsidir.

Məntiq nədir: dinamik xətt, statik xətt

Üzdəki xətlərin bir hissəsi mimika əzələlərinin hərəkəti ilə yaranır. Qaşlarınızı çatdıqda, alnınızı qaldırdıqda və ya güldükdə görünən, üz sakit olanda yox olan xətlərə dinamik xətlər deyilir. İllər ərzində eyni hərəkət təkrarlandıqca və dəri elastikliyini itirdikcə bu xətlər üz hərəkətsiz olanda da görünə bilər; bunlara statik və ya oturuşmuş xətlər deyilir.

Botulinum toksin sinirdən əzələyə gedən siqnalı müvəqqəti olaraq bloklayaraq əzələnin yığılmasını azaldır. Profilaktik prosedur fikri buradan doğur: əzələ daha az yığılarsa, dəri daha az qatlanır və xəttin oturuşması gecikə bilər. Bu mühakimə bioloji baxımdan ağlabatandır. Lakin ağlabatan olmaq ilə sübut olunmuş olmaq eyni şey deyil. Maddənin necə işlədiyi “Botulinum toksin (xalq arasında botoks): nədir, kimə uyğundur, nəyə diqqət etməli?” yazımızda ətraflı izah olunub.

Sübutlar nə deyir?

Bu mövzuda ən çox istinad edilən məlumat eyniyumurtalı əkiz iki bacının müqayisə edildiyi klinik hal təsviridir. Əkizlərdən biri alın və qaşarası nahiyəyə 13 il ərzində müntəzəm prosedur etdirib, digəri isə eyni müddətdə cəmi iki dəfə etdirib. Müntəzəm prosedur etdirən əkizdə bu nahiyələrdə sakit vəziyyətdə oturuşmuş xətt görülməyib, digərində isə görülüb. Prosedur edilməyən üz nahiyələri isə hər iki bacıda oxşar şəkildə qocalıb. Eyni əkizlərin sonrakı illərdəki müşahidəsi də dərc olunub.

İkinci növ məlumat təkrarlanan prosedurlarla bağlıdır. Qaşarasında sakit vəziyyətdə xətləri olan yetkinlərdə aparılan bir tədqiqatda dörd ay fasilə ilə üç dəfə prosedur edilən şəxslərdə bu xətlərin getdikcə azaldığı bildirilib. Bu tədqiqat mövcud xətlərin düzəlməsini ölçüb; xətti olmayan gənc şəxslərdə gələcəkdə xəttin yaranıb-yaranmayacağını isə yox.

Profilaktik istifadəni araşdıran yaxın tarixli sistematik icmal da oxşar nəticəyə gəlib: erkən prosedurun əzələ hərəkətini azaldaraq xətlərin oturuşmasını gecikdirə biləcəyinə dair məlumatlar var; lakin tədqiqatlar bir-birindən çox fərqlidir və uzunmüddətli effektivlik və təhlükəsizlik hələ tam müəyyən edilməyib.

Bu sübut niyə məhduddur?

• Tək bir əkiz cütü: klinik hal təsviri nə qədər təsirli olsa da, ümumiləşdirmə üçün kifayət etmir. Əkizlərin günəşə məruz qalma, siqaret, həyat tərzi və dəriyə qulluq vərdişləri də fərqli ola bilər.
• Müqayisə qrupunun olmaması: eyni insanları onilliklər ərzində, bir hissəsinə prosedur edib, digər hissəsinə etməyərək izləyən nəzarətli tədqiqatlar yoxdur.
• Fərqli sual: tədqiqatların çoxu orta yaşda, xətləri olan şəxslərdə aparılıb. 20-li yaşlarda, xətti olmayan şəxsdə başlamağın 40-lı yaşlarda fərq yaradıb-yaratmadığı birbaşa ölçülməyib.
• Maraq toqquşması: bu sahədəki tədqiqatların bir hissəsi məhsul istehsalçılarının dəstəyi ilə və ya istehsalçı əməkdaşlarının iştirakı ilə aparılıb; nəticələr bunu nəzərə alaraq oxunmalıdır.
• Təsir müvəqqətidir: prosedur dayandırıldıqda əzələ hərəkəti bərpa olunur. İllər sonrakı görünüşü müəyyən edən yeganə amil mimika deyil; günəş, genetika və dərinin struktur dəyişiklikləri də rol oynayır.

Buna görə də “20-li yaşlarda dəriyə qulluq və tibbi estetika: nə lazımdır, nə lazım deyil?” yazımızda da qeyd etdiyimiz kimi, qırış yaranmamış edilən prosedurun uzunmüddətli fayda verdiyi fikri geniş yayılsa da, bu mövzuda sübutlar məhduddur.

Erkən və tez-tez edilən prosedurun bilinməyənləri

Profilaktik proseduru qiymətləndirərkən yalnız mümkün faydanı deyil, qeyri-müəyyənlikləri də nəzərə almaq lazımdır. Gənc yaşda başlayan şəxs təsirin davam etməsi üçün proseduru ildə bir neçə dəfə və onilliklər boyu təkrarlamalı ola bilər. Bu qədər uzunmüddətli kosmetik istifadənin nəticələrini izləyən tədqiqatlar çox azdır.

• Təsirin azalması ehtimalı: botulinum toksin zülaldır və bədən ona qarşı neytrallaşdırıcı antitellər yarada bilər. Bu halda prosedur zamanla daha az effektiv və ya təsirsiz ola bilər. Mütəxəssislərin konsensus nəşrləri kosmetik istifadədə bunun real tezliyinin bilinmədiyini və olduğundan az qiymətləndirilə biləcəyini qeyd edir. Vacib məqam budur: eyni maddə gələcəkdə tibbi səbəbdən, məsələn, bəzi əzələ və sinir xəstəliklərində lazım olarsa, təsirsizlik problemə çevrilə bilər.
• Lazımsız prosedur: heç vaxt problem yaratmayacaq və ya illər sonra yaranacaq xətt üçün bu gündən prosedur etdirmək fayda qeyri-müəyyən olduğu halda hər prosedurun yan təsir ehtimalını üzərinə götürmək deməkdir. Müvəqqəti göz qapağının və ya qaşın düşməsi, asimmetriya və baş ağrısı kimi yan təsirlər gənc yaşda da ola bilər.
• Mimika və ifadə: gənc üzdə əzələ hərəkətinin lazım olduğundan çox azaldılması üz ifadəsinə təsir edə bilər.
• Gözlənti və vərdiş: erkən yaşda başlayan estetik prosedurlar üzdəki adi dəyişikliklərin problem kimi görülməsinə və prosedurların sayının artmasına zəmin yarada bilər.

Mümkün yan təsirlər və nə vaxt həkimə müraciət etmək lazım olduğu “Botulinum toksindən sonra yan təsirlər: göz qapağının düşməsi, asimmetriya, baş ağrısı və nə etməli?” yazımızda izah olunub.

Neçə yaşında başlamaq lazımdır?

Kosmetik məqsədli botulinum toksin üçün razılaşdırılmış 'düzgün başlanğıc yaşı' yoxdur. Tədqiqatlar yetkinlərdə aparılıb və qərar təqvim yaşına görə deyil, şəxsin üzünə görə verilir. Bəzi insanlarda güclü mimika əzələləri və ya qaşları tez-tez çatmaq vərdişi səbəbindən xətlər erkən oturuşmağa başlayır; bəzilərində isə ahıl yaşlara qədər nəzərəçarpan xətt yaranmır.

Sakit vəziyyətdə də görünməyə başlayan xətt üçün prosedur etdirmək ilə heç bir xətt yoxkən 'gələcəkdə olmasın' deyə etdirmək eyni şey deyil. Birincisi mövcud dəyişikliyə yönələn və təsiri tədqiqatlarla göstərilmiş prosedurdur. İkincisi isə faydası hələ aydın göstərilməmiş fərziyyəyə əsaslanır. Heç kimə yaşına görə 'gec qalmısınız' və ya 'indi başlamalısınız' demək olmaz; belə təzyiq ehtiva edən ifadələrə ehtiyatla yanaşmaq yerinə düşər.

Sübutu daha güclü olan: günəşdən qorunma

Dərinin qocalmasını gecikdirmək istəyirsinizsə, sübutu ən möhkəm addım günəşdən qorunmaqdır. Avstraliyada 55 yaşdan gənc təxminən 900 yetkinlə aparılan randomizə edilmiş nəzarətli tədqiqatda günəşdən qoruyucu kremi hər gün istifadə edənlərdə 4,5 ilin sonunda dərinin qocalmasında ölçülə bilən artım aşkar edilməyib; bu qrupda dərinin qocalması günəşdən qoruyucu kremi öz istəyinə görə istifadə edənlərlə müqayisədə nəzərəçarpan dərəcədə az olub.

Bu, profilaktik botulinum toksin üçün əlimizdə olmayan növ sübutdur: çox sayda iştirakçı, təsadüfi bölgü və illərlə davam edən müşahidə. Günəşdən qorunma yalnız mimika xətlərinə deyil, ləkələrə, dəri toxumasındakı pozulmaya və dəri xərçəngi riskinə də aiddir. Siqaret çəkməmək, kifayət qədər yuxu və dərini qıcıqlandırmayan sadə qulluq da bu çərçivənin bir hissəsidir. 30-lu yaşlar üçün oxşar qiymətləndirmə “30-lu yaşlarda dəriyə qulluq və tibbi estetika: ilk xətlər, ləkələr və düzgün vaxt” yazımızda verilib.

Yenə də düşünürsünüzsə

• Qərarı sosial mediadakı ümumi tövsiyələrə görə deyil, üzünüzü hərəkətdə və sakit vəziyyətdə müayinə edən həkimlə verin.
• Həkiminizdən 'Bu proseduru etdirməsəm, nə olar?' deyə soruşun; prosedurun lazım olmadığını deyə bilən həkim etibar doğurur.
• Prosedurların nə qədər tez-tez təkrarlanacağını və bu planın illər ərzində necə davam edəcəyini müzakirə edin; fasilələrin lazım olduğundan qısa saxlanmasını istəməyin.
• Prosedurun yalnız həkim tərəfindən, tibb müəssisəsində və mənbəyi bəlli məhsulla edildiyindən əmin olun.
• Hamiləliyi, əmizdirməni, əzələ və sinir xəstəliklərini və qəbul etdiyiniz dərmanları mütləq deyin.

Nəticə

Erkən yaşda vurulan botulinum toksinin gələcəkdəki qırışların qarşısını alması sübut olunmuş həqiqət deyil, məhdud məlumatla dəstəklənən ağlabatan fərziyyədir. Müntəzəm prosedur edilən nahiyələrdə xətlərin daha az oturuşduğuna dair müşahidələr var; lakin xətti olmayan gənc şəxsdə başlamağın illər sonra fərq yaradıb-yaratmadığı və onilliklərlə davam edən istifadənin nəticələri bilinmir. Günəşdən qorunma isə dərinin qocalmasını gecikdirdiyi nəzarətli tədqiqatla göstərilmiş tədbirdir. Prosedur qərarı müayinədən sonra həkiminizlə birlikdə və tələsmədən verilməlidir.