“Günəş kremi D vitamini çatışmazlığı yaradır” mifi: elm nə deyir?

Qısa cavab: əldəki sübutlara görə, xeyr. Günəşdən qoruyucu kremlər nəzəri olaraq dəridə D vitamininin əmələ gəlməsini azalda bilər və laboratoriya şəraitində bunu etdikləri göstərilib. Lakin insanların gündəlik həyatda və tətildə günəşdən qoruyucu krem istifadə etdiyi sahə tədqiqatlarında D vitamini səviyyəsində əhəmiyyətli azalma aşkarlanmayıb. 2019-cu ildə dərc olunmuş sistematik icmal və beynəlxalq ekspert konsensusu eyni nəticəyə gəlib. Vacib bir qeyd-şərt odur ki, çox yüksək qoruma faktorlu məhsullarla aparılmış sahə tədqiqatları azdır. D vitamini çatışmazlığı riskiniz varsa, həll yolu günəşdən qoruyucu kremdən imtina etmək deyil, vəziyyəti həkiminizlə qiymətləndirməkdir.

Mif haradan yaranır?

Mifin arxasında düzgün bioloji məlumat dayanır. Dəridəki ilkin maddə günəşin UVB şüaları ilə D vitamininə çevrilir. Günəş yanığına səbəb olan şüalar da əsasən UVB-dir. Yəni dərini qızardan dalğa uzunluqları ilə D vitamininin əmələ gəlməsini başladan dalğa uzunluqları böyük ölçüdə üst-üstə düşür. Buna görə günəş yanığının qarşısını alan məhsulun D vitamininin əmələ gəlməsinə də mane olması gözlənilən nəticədir.

Bu gözlənti təcrübələrlə də dəstəklənib. Mövzunu araşdıran sistematik icmala görə, süni ultrabənövşəyi mənbədən istifadə edilən dörd eksperimental tədqiqatda günəşdən qoruyucu krem işığın yaratdığı D vitamini sintezini nəzərəçarpacaq dərəcədə azaldıb. Mif bu laboratoriya tapıntısının gündəlik həyata birbaşa köçürülməsindən yaranır.

Real həyat tədqiqatları nə göstərdi?

Həmin sistematik icmal 2017-ci ilin sonuna qədər dərc olunmuş tədqiqatları nəzərdən keçirib; dörd eksperimental tədqiqatla yanaşı üç sahə tədqiqatını (ikisi randomizə edilmiş nəzarətli) və 69 müşahidə tədqiqatını araşdırıb. Randomizə edilmiş nəzarətli sahə tədqiqatlarında günəşdən qoruyucu kremin gündəlik istifadəsinin D vitamini səviyyəsinə təsiri aşkarlanmayıb. Müşahidə tədqiqatlarının çoxunda ya heç bir əlaqə görünməyib, ya da günəşdən qoruyucu krem istifadə etdiyini deyənlərdə D vitamini səviyyəsi daha yüksək olub. Bu sonuncu tapıntı təəccüblü görünsə də, izahı sadədir: günəşdən qoruyucu krem istifadə edənlər çox vaxt açıq havada daha çox vaxt keçirən insanlardır.

Bu sahə tədqiqatlarından biri Avstraliyada aparılıb. Qırx yaş və yuxarı 113 nəfər bütün yay boyu hər gün ya geniş spektrli günəşdən qoruyucu krem, ya da təsiredici maddəsi olmayan krem istifadə edib; kimin hansını istifadə etdiyini nə iştirakçılar, nə də tədqiqatçılar bilib. Yayın sonunda D vitamini səviyyəsi hər iki qrupda oxşar dərəcədə artıb, yetmiş yaşdan yuxarı olanlar da daxil olmaqla heç kimin göstəricisi normal hədlərdən kənara çıxmayıb.

Daha yeni bir tədqiqatda könüllülər ultrabənövşəyi indeksin çox yüksək olduğu bölgədə bir həftə istirahət ediblər; onların bir hissəsinə günəşdən qoruyucu krem verilib və onu kifayət qədər qalın necə çəkmək öyrədilib. Kremi tövsiyə olunduğu kimi istifadə edənlərdə günəş yanığı olmayıb, buna baxmayaraq qanda D vitamini səviyyəsi əhəmiyyətli dərəcədə artıb. Kremi öz vərdişinə uyğun istifadə edən qrupda artım daha çox idi, lakin bu qrupda günəş yanığı da müşahidə olunub.

Endokrinologiya, dermatologiya, fotobiologiya və epidemiologiya sahələrindən on üç ekspertdən ibarət beynəlxalq şura da nəşrləri nəzərdən keçirərək belə konsensusa gəlib: gündəlik istifadə və açıq havada fəaliyyət üçün çəkilən günəşdən qoruyucu kremlər sağlam insanlarda D vitamini vəziyyətini pozmur.

Sübutların hədlərini də bilmək lazımdır. Sahə tədqiqatlarında istifadə olunan məhsullar orta səviyyəli qoruma faktoruna malik idi; bu gün geniş tövsiyə olunan çox yüksək qoruma faktorlu məhsullarla aparılmış oxşar tədqiqat azdır və icmalın müəllifləri bunu açıq şəkildə qeyd edirlər. Bundan əlavə, ekspert konsensusunun və tətil tədqiqatının bəzi müəllifləri kosmetika sektorunda çalışır. Buna görə nəticə 'qətiyyən təsir etmir' kimi deyil, 'real həyatda əhəmiyyətli azalma göstərilməyib' kimi oxunmalıdır.

Nəzəri olaraq azaltmalı ikən praktikada niyə azaltmır?

• Məhsul nazik çəkilir: qoruma faktoru laboratoriyada müəyyən və qalın təbəqə ilə ölçülür. İnsanlar gündəlik həyatda əsasən bundan az məhsul istifadə edir; real qoruma etiketdəki göstəricidən aşağı qalır.
• Bəzi nahiyələr açıq qalır: qulaqlar, boyun ardı, əlin üstü, saç xətti kimi nahiyələr çox vaxt nəzərdən qaçır; qollar və ayaqlar hər gün krem çəkilən nahiyələr deyil.
• Yeniləmə pozulur: tər, su və sürtünmə ilə məhsul azalır; gün ərzində yenilənmədikdə qoruma zəifləyir.
• Heç bir qoruyucu şüaların hamısını kəsmir: düzgün istifadə edilən məhsul belə UVB-nin kiçik hissəsini keçirir. Tətil tədqiqatı göstərdi ki, günəş yanığının qarşısını alacaq qalınlıqda çəkilən kremlə belə D vitamininin əmələ gəlməsi davam edir.
• İstifadə açıq havada keçirilən vaxtla birlikdə artır: günəşdən qoruyucu krem əsasən günəşdə uzun qalınacaq günlərdə çəkilir; ümumi təsir yenə də yüksək olur.

Bu bəndlər günəşdən qoruyucu kremdən səliqəsiz istifadənin hansısa faydası olduğu anlamına gəlmir. Nazik çəkmək və yeniləməmək günəş yanığına, ləkələnməyə və dəri xərçənginə qarşı qorumanı da azaldır. Düzgün miqdar, yeniləmə aralığı və məhsul seçimi “Günəşdən qoruyucu krem bələdçisi” yazımızda izah olunub.

D vitamini üçün günəşlənmək lazımdırmı?

Amerika Dermatologiya Akademiyası D vitaminini günəşə çıxmaqla və ya solyari ilə əldə etməyi tövsiyə etmir. Səbəbi belədir: ultrabənövşəyi şüalar dəri xərçəngi riskini artırır və dəri xərçəngi riskini yüksəltmədən kifayət qədər D vitamini əmələ gəlməsini təmin edən təhlükəsiz təsir səviyyəsi müəyyən edilməyib. Akademiya sağlam yetkinlərə D vitaminini təbii olaraq D vitamini olan və D vitamini ilə zənginləşdirilmiş qidalardan almağı tövsiyə edir.

Bu, günəşdən tamamilə qaçmaq lazım olduğu anlamına gəlmir. Gündəlik həyatda qoruyucu krem istifadə edilsə belə, dəri müəyyən qədər ultrabənövşəyi şüa alır. Nəzərdə tutulan odur ki, D vitamini əldə etmək məqsədilə bilərəkdən qorunmadan günəşlənmək və ya günəşdən qoruyucu kremdən imtina etmək tövsiyə edilmir. Günəş şüalarının dərinin qocalmasında və ləkələnməsindəki payı üçün “Qışda və buludlu havada günəş kremi lazım deyil mifi” yazımıza baxa bilərsiniz.

Fəsil və coğrafiya da əhəmiyyətlidir. Birləşmiş Krallığın Milli Səhiyyə Xidməti öz ölkəsi üçün payız və qış aylarında günəş işığının D vitamini sintezi üçün kifayət qədər güclü olmadığını, bu dövrdə D vitamininin qidalardan və ya vitamin əlavəsindən alınmalı olduğunu bildirir. Yəni qışda D vitamininin aşağı olmasının əsas səbəbi günəşdən qoruyucu krem deyil, günəşin özüdür. Bu məlumat Birləşmiş Krallığın coğrafi enliyi üçün keçərlidir; daha cənub bölgələrdə vəziyyət fərqli ola bilər.

Kimlərdə D vitamini çatışmazlığı riski daha yüksəkdir?

D vitamini səviyyəsinə günəşdən qoruyucu kremdən daha güclü təsir edən amillər var. Səhiyyə qurumlarının önə çəkdiyi qruplar bunlardır:

• Bayıra nadir hallarda çıxanlar: evə bağlı olan və ya qulluq müəssisəsində yaşayan insanlar
• Bayırda dərisinin böyük hissəsini geyimlə örtənlər
• Tünd dərili insanlar: dəridəki piqment D vitamininin əmələ gəlməsi üçün lazım olan işığın bir hissəsini süzür
• Körpələr və kiçik uşaqlar: bu yaş qrupu üçün vitamin əlavəsi barədə qərarı pediatr verir
• İşığa həssaslıq xəstəliyi olanlar: bu insanlar yüksək qoruma faktorlu məhsul, qoruyucu geyim və kölgədən birlikdə istifadə etdikləri üçün ekspert konsensusu bu qrupda D vitamini səviyyəsinə nəzarəti və lazım olduqda vitamin əlavəsini tövsiyə edir

Ekspert konsensusu D vitamini səviyyəsini hər kəsə deyil, çatışmazlıq riski olanlara yoxlatdırmağı tövsiyə edir. Bu qruplardan birindəsinizsə və ya uzun müddətdir yorğunluq, sümük və əzələ ağrısı kimi şikayətləriniz varsa, bunu həkiminizə deyin; müayinənin lazım olub-olmadığına həkiminiz qərar verir.

Çatışmazlıq riski varsa, həll yolu nədir?

Həll yolu dərini qorunmasız qoymaq deyil. D vitamini yağlı balıqlarda, yumurta sarısında və D vitamini ilə zənginləşdirilmiş qidalarda olur; lakin yalnız qidalanma ilə kifayət qədər səviyyəyə çatmaq həmişə asan olmur. Bu halda həkiminiz vitamin əlavəsi tövsiyə edə bilər.

• Vitamin əlavəsinə, dozasına və müddətinə həkiminiz qərar verir. D vitamini yağda həll olan vitamindir və uzun müddət lazım olduğundan çox qəbul edilməsi zərərli ola bilər.
• Qan səviyyəniz yoxlanılmadan, tanışların tövsiyəsi ilə yüksək dozalı məhsullara başlamayın.
• Hamiləsinizsə, əmizdirirsinizsə, böyrək xəstəliyiniz varsa və ya müntəzəm dərman qəbul edirsinizsə, vitamin əlavəsini mütləq həkiminizlə müzakirə edin.
• Solyari D vitamini mənbəyi kimi tövsiyə edilmir.

Tibbi estetik prosedurdan sonra bu niyə xüsusilə vacibdir?

Bu mifin ən çox zərər verdiyi vəziyyət məhz günəşdən qorunmanın ən çox lazım olduğu dövrdür. Lazer, kimyəvi pilinq, mikroiynələmə və oxşar prosedurlardan sonra dəri ultrabənövşəyi şüalara daha həssas olur. Bu dövrdə qorunmasız günəş, xüsusilə tünd dəridə və ləkələnməyə meyilli insanlarda prosedurdan sonra rəngin tündləşməsi riskini artırır. Təfərrüatlar “Lazer və IPL-dən sonra yanıq və ləkə” və “Tünd və qarabuğdayı dəridə lazer, IPL və kimyəvi pilinq” yazılarımızda yer alır.

Melazmada günəşdən qorunma müalicənin əsasıdır; qoruyucu kremdən imtina etmək ləkələrin tündləşməsinə və müalicənin hədər getməsinə səbəb ola bilər. Bu mövzu “Dəridə ləkələr və melazma” yazımızda araşdırılıb. Ləkə üçün lazer düşünənlər “Ləkə lazerləri”, retinoid tərkibli məhsul istifadə edənlər isə “Retinoid bələdçisi” yazımızda günəşdən qorunma ilə bağlı bölmələrə baxa bilər. Prosedurdan sonrakı ümumi prinsiplər “Tibbi estetik prosedurdan sonra qulluq” yazımızdadır.

Prosedurdan sonrakı dövrdə D vitamini narahatlığı ilə günəşdən qoruyucu kremdən imtina etmək əvəzinə, narahatlığınızı həkiminizə bildirin. Lazım olarsa, D vitamini səviyyəniz ayrıca qiymətləndirilir; bu iki məsələ bir-birinin alternativi deyil.

Nəticə

Günəşdən qoruyucu kremin D vitamininin əmələ gəlməsini azalda biləcəyi nəzəri olaraq doğrudur və laboratoriyada göstərilib. Lakin insanların məhsulu həqiqətən necə istifadə etdiyini araşdıran tədqiqatlar gündəlik istifadənin D vitamini səviyyəsini əhəmiyyətli dərəcədə azaltdığını göstərməyib. Çox yüksək qoruma faktorlu məhsullar üçün məlumatlar məhduddur; bu qeyri-müəyyənlik günəşdən qorunmanı dayandırmaq üçün deyil, risk qrupundasınızsa D vitamini səviyyənizi həkiminizlə müzakirə etmək üçün səbəbdir. D vitamini üçün günəşlənmək tövsiyə edilmir; çatışmazlıq varsa, həll yolu qidalanma və həkimin uyğun bildiyi vitamin əlavəsidir.