Ləkə lazerləri: Q-switched və pikosaniyə lazer hansı ləkədə işə yarayır, melazmada niyə ehtiyat lazımdır?

Ləkə lazeri nədir, necə işləyir?

Dəriyə rəng verən melanin piqmenti müəyyən dalğa uzunluqlarındakı işığı udur. Ləkə lazerləri bu işığı saniyənin milyardda biri (nanosaniyə) və ya trilyonda biri (pikosaniyə) səviyyəsində, çox qısa impulslarla verir. İmpuls o qədər qısadır ki, enerji ətraf toxumaya yayılmağa vaxt tapmadan piqment hissəciklərində toplanır və onları kiçik hissələrə ayırır. Parçalanan piqmentin bir hissəsi günlər ərzində nazik qabıqla dəridən kənarlaşdırılır, bir hissəsi isə orqanizmin təmizləyici hüceyrələri tərəfindən həftələr ərzində aradan qaldırılır.

• Q-switched lazerlər: nanosaniyə səviyyəsində impuls verir. Uzun illərdir istifadə olunan, barəsində ən çox nəşr olan qrupdur.
• Pikosaniyə lazerləri: daha da qısa impuls verir. Əvvəlcə tatuajın silinməsi üçün hazırlanıb, sonra ləkələrdə də istifadə olunmağa başlayıb.

Hər iki qrupda müxtəlif dalğa uzunluqları var. Qısa dalğa uzunluqları dərinin səthindəki piqmenti, uzun dalğa uzunluqları isə daha dərindəki piqmenti hədəfləyir; buna görə ləkənin növünə və dərinliyinə görə fərqli lazer seçilir. Eyni lazerlərin tatuaj boyası üzərində istifadəsi “Tatuajın lazerlə silinməsi” məqaləsində izah olunub.

Cihazın reklamdakı adı və ya 'yeni nəsil' olması onun ləkənizə uyğun olduğunu göstərmir. Soruşmalı olduğunuz ləkənizin diaqnozunun nə olduğu, cihazın hansı texnologiya ilə və hansı dalğa uzunluğunda işlədiyi və sizin dəri tipinizdə istifadə olunub-olunmadığıdır.

Əvvəlcə diaqnoz: hansı ləkəyə lazer tətbiq edilmir?

Dəridə qəhvəyi görünən hər şey eyni deyil. Günəş ləkəsi, çil, melazma, sızanaqdan sonra qalan ləkə, anadangəlmə ləkə və xal bir-birinə bənzəyə bilər; lakin hər biri fərqli quruluşdur və lazerə fərqli reaksiya verir. Daha vacibi, dəri xərçənginin bir növü olan melanoma da ilk baxışda adi ləkə və ya xal kimi görünə bilər.

Lazer piqmenti parçalayır, lakin toxumanı müayinəyə göndərmir. Diaqnozu qoyulmamış ləkəyə lazer tətbiq edilərsə, lezyonun görünüşü dəyişir, müayinə üçün toxuma əldə edilmir və əsl diaqnoz gecikə bilər. Buna görə xallara və forması, rəngi və ya ölçüsü dəyişən, sərhədləri qeyri-düzgün, yeni yaranmış və ya digərlərindən fərqli görünən ləkələrə lazer tətbiq edilmir; əvvəlcə dermatoloq müayinəsi, lazım olarsa böyüdücü cihazla (dermatoskop) müayinə və toxuma nümunəsi lazımdır.

Hansı ləkənin, xalın və ya ətli xalın nə demək olduğu və hansının müayinə olunmalı olduğu “Xallar, ətli xallar və ləkələr” məqaləsində izah olunub. Ləkə növləri və melanomanın xəbərdarlıq əlamətləri üçün “Dəridə ləkələr və melazma” məqaləsinə də baxa bilərsiniz.

Hansı ləkələrdə işə yarayır?

Bu cədvəldəki reaksiyalar ümumi meylləri göstərir; sizin ləkənizin necə reaksiya verəcəyi müayinədə qiymətləndirilir. Südlü qəhvə rəngli ləkələrdə lazerləri araşdıran icmal pasiyentlərin yarısından azında ləkənin böyük hissəsinin açıldığını, təxminən səkkiz pasiyentdən birində isə ləkənin geri qayıtdığını bildirir; icmala daxil edilən tədqiqatların sübut keyfiyyəti aşağıdır. Ota nevusunda 57 tədqiqatı birləşdirən icmal barəsində ən çox məlumat olan seçimin Q-switched Nd:YAG lazeri olduğu qənaətinə gəlib.

Melazmada niyə ehtiyat lazımdır?

Melazma piqment hüceyrələrinin günəşə, istiliyə və hormonlara həddindən artıq həssas olduğu davamlı vəziyyətdir. Lazer mövcud piqmenti parçalaya bilər, lakin piqment hüceyrələrinin bu həssaslığını dəyişmir. Melazmada lazer və işıq müalicələrini araşdıran icmal istifadə olunan üsulların qısa müddətdə effektiv göründüyünü, lakin zaman keçdikcə ləkənin geri qayıtma göstəricisinin yüksək olduğunu və bəzi texnikaların prosedurdan sonra rəngin tündləşməsi və ya açılması riskini artırdığını bildirir.

Melazmada ən çox tətbiq olunan üsullardan biri Q-switched lazerin aşağı enerji ilə, geniş sahəyə və tez-tez fasilələrlə çoxlu seans şəklində tətbiqidir. Bu prosedurdan sonra üzdə xırda nöqtələr şəklində, ətrafından açıq rəngli kiçik sahələrin yarandığı bildirilib. Honq-Konqdan dərc olunmuş 14 nəfərlik klinik hallar seriyasında bu insanlara 6-dan 50-yə qədər seans aparıldığı, rəngin açılmasının bəzən cəmi bir neçə seansdan sonra yarana bildiyi və melazma fonunda nəzərəçarpan görünüş pozuntusuna səbəb ola bildiyi bildirilib. Eyni seriyada melazmaya görə müalicə olunan beş nəfərdə ləkədə əhəmiyyətli yaxşılaşma da əldə edilməyib.

Açıq rəngli nöqtələr bəzi insanlarda uzun müddət qala və ya geri dönməyə bilər. Belə halların nə qədər tez-tez görüldüyü məlum deyil; məlumatlar klinik hallar seriyalarına əsaslanır. Buna görə melazmada lazer yalnız günəşdən qorunma və krem müalicələri ilə kifayət qədər nəticə əldə edilməyən seçilmiş insanlarda, məhdud sayda seansla və təcrübəli həkim tərəfindən düşünülür. Paket şəklində satılan, onlarla seanslıq 'dəri tonunun bərabərləşdirilməsi' və ya 'işıqlandırma' proqramlarına ehtiyatla yanaşın.

Tünd və günəşdə qaralmış dəridə risk niyə daha yüksəkdir?

Lazer ləkədəki piqmenti dərinin təbii piqmentindən ayırmır. Dərinin öz rəngi nə qədər tünddürsə, işığın bir o qədər böyük hissəsi hədəfdən kənar piqment tərəfindən udulur. Nəticədə prosedurdan həftələr sonra yaranan və müalicə olunan ləkədən daha geniş ola bilən rəng tündləşməsi əmələ gəlir; tibbdə buna iltihabdan sonrakı hiperpiqmentasiya deyilir.

Asiyalı pasiyentlərdə günəş ləkələrinə həsr olunmuş kiçik müqayisəli tədqiqatlar bu riskin miqyası barədə təsəvvür verir. İyirmi nəfərlik tədqiqatda üzün bir yarısına Q-switched, digər yarısına pikosaniyə lazeri tətbiq edilib; prosedurdan sonrakı tündləşmə Q-switched lazer tərəfində təxminən üç nəfərdən birində, pikosaniyə lazeri tərəfində isə iyirmi nəfərdən birində görülüb. Başqa bir tədqiqatda Q-switched lazer tətbiq edilən günəş ləkəli 17 pasiyentdən səkkizində tündləşmə inkişaf edib, IPL tətbiq edilən tərəfdə isə inkişaf etməyib. Bu tədqiqatlar kiçikdir, müşahidə müddətləri qısadır və müxtəlif cihazlarla aparılıb; onları öz riskiniz üçün göstərici kimi oxumaq olmaz.

Günəşdə qaralmış dəri də eyni şəkildə davranır; prosedur adətən qaralma keçənə qədər təxirə salınır. Dəri tipinin qiymətləndirilməsi, sınaq impulsu və cihaz seçimi “Tünd və qarabuğdayı dəridə lazer, IPL və kimyəvi pilinq” məqaləsində ətraflı araşdırılıb.

Kimə uyğun deyil, nəyə diqqət etməli?

• Diaqnozu qoyulmamış və ya dəyişən ləkələr və xallar: əvvəlcə müayinə lazımdır.
• Günəşdə qaralmış dəri; bu yaxınlarda günəş, solyari və ya bronzlaşdırıcı vasitə istifadəsi
• Tünd dəri və əvvəllər yara, sızanaq və ya prosedurdan sonra ləkə qalması anamnezi: risk yüksəkdir; qərar həkimindir.
• Melazma: yuxarıda izah olunan səbəblərə görə ilk seçim deyil.
• İşığa həssaslıq yaradan dərmanlar və bitki tərkibli vasitələr: istifadə etdiyiniz hər şeyi bildirin; dərmanınızı öz-özünə dayandırmayın.
• Prosedur nahiyəsində aktiv uçuq, infeksiya, açıq yara və ya kəskinləşmiş dəri xəstəliyi
• Vitiliqo kimi rəng itkisi ilə gedən xəstəliklər: lazer yeni rəng itkisi sahələrini tətikləyə bilər.
• Hamiləlik: təhlükəsizliyinə dair kifayət qədər məlumat olmadığı və hamiləlikdə ləkə meyli artdığı üçün prosedur adətən təxirə salınır.
• Nahiyədə tatuaj və ya dodaq, qaş kimi sahələrdə piqment tətbiqi: piqment gözlənilmədən rəngini dəyişə bilər.

Kim və harada aparmalıdır?

Ləkə lazerində təhlükəsizliyi müəyyən edən ilk addım cihaz deyil, diaqnozdur. Ləkənin günəş ləkəsi, melazma, yoxsa müayinə olunmalı xal olduğunu ayırd etmək tibbi qiymətləndirmədir. Buna görə diaqnozun və müalicə qərarının dəri xəstəliklərini bilən həkim tərəfindən verilməsi və prosedurun həkim məsuliyyəti altında aparılması tövsiyə olunur. Səlahiyyətlə bağlı ümumi çərçivə “Tibbi estetik prosedurları kim edə bilər” məqaləsində izah olunub.

Bu lazerlərin işığı qorunmadan gözə düşdükdə ciddi və geri dönməyən göz zədəsinə səbəb ola bilər. Otaqdakı hər kəs istifadə olunan dalğa uzunluğuna uyğun qoruyucu eynək taxmalıdır.

Prosedurdan əvvəl hazırlıq

• Müayinədə ləkənin diaqnozu qoyulur; həkim ləkəni dermatoskopla müayinə edə və lazım bilərsə, əvvəlcə toxuma nümunəsi götürə bilər.
• Prosedurdan əvvəlki həftələrdə günəşdən qorunun; solyaridən və bronzlaşdırıcı vasitələrdən istifadə etməyin. Nə qədər müddət lazım olduğunu həkiminiz deyəcək.
• Qəbul etdiyiniz dərmanları, bitki tərkibli vasitələri və dəriyə çəkdiyiniz vasitələri bildirin. Retinoidlərə, turşu tərkibli vasitələrə və pilinq prosedurlarına nə vaxt fasilə veriləcəyini həkiminizdən soruşun.
• Uçuq anamnezinizi və əvvəllər lazer, işıq və ya pilinqdən sonra yaşadığınız ləkə və ya yanığı mütləq deyin.
• Həkiminiz, xüsusən tünd dəridə, əvvəlcə kiçik sahədə sınaq impulsu edib həftələr ərzində dərinin reaksiyasını görmək istəyə bilər.
• Prosedur günü nahiyədə makiyaj, ətir və ya günəşdən qoruyucu krem olmamalıdır.

Prosedur günü addım-addım

1. Sağlamlıq anamneziniz və gözləntiləriniz nəzərdən keçirilir; məlumatlandırılmış razılıq forması oxunur və imzalanır. Adətən fotoşəkillə qeyd aparılır.
2. Dəri təmizlənir. Sizin və otaqdakı hər kəsin gözləri uyğun qoruyucu eynək və ya göz qapaqları ilə qorunur.
3. Lazım olarsa keyidici krem və ya soyutma istifadə olunur; kiçik ləkələrdə çox vaxt lazım olmur.
4. Lazerin başlığı ləkəyə tutulur və impulslar verilir. Hər impulsda rezin lentin vurulmasına bənzər qısa hiss və çırtıltı səsi ola bilər.
5. Günəş ləkəsi kimi səthi ləkələrdə impulsdan dərhal sonra ləkənin üzərində dəqiqələr ərzində yox olan boz-ağ rəng görünə bilər; həkim bunu müalicəyə verilən reaksiyanın əlaməti kimi izləyir.
6. Nahiyə sərinləşdirilir, qoruyucu krem çəkilir və qulluq tövsiyələri verilir. Elə həmin gün evə qayıda bilərsiniz.

Prosedurdan sonra: ilk 24 saat, ilk həftə, ilk ay

• İlk 24 saat: qızartı, yüngül şişkinlik və günəş yanığına bənzər istilik hissi ola bilər. Sərin kompres rahatlıq verə bilər; buzu birbaşa dəriyə qoymayın. İsti duşdan, saunadan, hamamdan və ağır idmandan çəkinin.
• İlk həftə: müalicə olunan ləkələr tündləşir və nazik qabıq əmələ gətirir. Bu gözlənilən haldır; qabıqları qaşımayın, sürtməyin, öz-özünə tökülmələrini gözləyin. Yumşaq təmizləyici və həkiminizin tövsiyə etdiyi nəmləndirici və ya kremdən istifadə edin.
• İlk ay: qabıq töküldükdən sonra altdakı dəri bir müddət çəhrayı və ya ətrafından açıq rəngli görünə bilər. Hər gün geniş spektrli günəşdən qoruyucu krem istifadə edin, şlyapa və kölgəyə laqeyd yanaşmayın.
• Həftələr sonra müalicə olunan sahədə yeni tündləşmə görsəniz, öz-özünə ləkə kremi çəkməyin; həkiminizə bildirin.

Günəşdən qoruyucu kremin necə seçiləcəyi və nə qədər tez-tez yenilənəcəyi “Günəşdən qoruyucu krem bələdçisi” məqaləsində izah olunub.

Gözlənilən yan təsirlər və təcili vəziyyət əlamətləri

• Qızartı, yüngül şişkinlik və istilik hissi: adətən bir neçə saatdan bir neçə günədək azalır.
• Ləkələrdə tündləşmə və nazik qabıqlanma: əsasən bir-iki həftə ərzində tökülür.
• Nöqtəvi qanama və ya göyərmə: bəzi parametrlərdə görülə bilər və günlər ərzində keçir.
• Qabıq töküldükdən sonra müvəqqəti çəhrayılıq və ya rəngin açıqlığı

Daha nadir hallarda prosedurdan sonra rəngin tündləşməsi, rəngin açılması, qabarcıqlar, yanıq, uçuğun alovlanması, infeksiya və çapıq görülə bilər. Rəng dəyişiklikləri çox vaxt aylar ərzində düzəlir; lakin bəzi insanlarda uzun sürə və ya geri dönməyə bilər. Bu problemlərin əlamətləri, evdə nə etməli olduğunuz və müalicə seçimləri “Lazer və IPL-dən sonra yanıq və ləkə” məqaləsində ətraflı izah olunub; burada təkrar etmirik.

Neçə seans lazımdır, nəticə nə vaxt görünür?

Günəş ləkələrində və çillərdə ilk dəyişiklik tündləşən ləkənin bir-iki həftə ərzində tökülməsi ilə hiss olunur. Müqayisəli tədqiqatların əksəriyyətində bir seansın təsiri qiymətləndirilib; bəzi ləkələrdə ikinci seans lazım ola bilər. Anadangəlmə ləkələrdə müalicə xeyli uzun çəkir və seanslar həftələr və ya aylar fasilə ilə təkrarlanır. Seansların sayını ləkənin növü, dərinliyi, dəri tipiniz və dərinin verdiyi reaksiya müəyyən edir.

Əldə edilən nəticənin nə qədər davam edəcəyi günəşdən qorunmadan asılıdır. Müalicə olunan günəş ləkəsi açılsa belə, günəş zədəsi davam etdikcə yeni ləkələr yaranır; çillər günəşlə yenidən görünür. Melazmada və südlü qəhvə rəngli ləkələrdə ləkənin eyni yerdə geri qayıtması tez-tez rast gəlinən haldır.

Pikosaniyə lazeri Q-switched lazerdən üstündürmü?

Pikosaniyə lazerlərini araşdıran geniş icmal bu lazerlərin xoşxassəli piqmentli ləkələrdə istifadəsini dəstəkləyən, keyfiyyəti tədqiqatdan tədqiqata dəyişən sübutların olduğunu, melazmada isə sübutların daha məhdud olduğunu bildirir. Yuxarıda qeyd olunan kiçik tədqiqatda pikosaniyə lazeri günəş ləkələrində həm daha effektiv olub, həm də daha az tündləşməyə səbəb olub. Bu, tək və kiçik tədqiqatdır.

Qısacası, pikosaniyə lazerinin bəzi hallarda üstün ola biləcəyinə dair məlumatlar var, lakin bu, hər ləkə və hər dəri tipi üçün göstərilməyib. Nəticəni cihazın adından çox düzgün diaqnoz, düzgün dalğa uzunluğu və ehtiyatlı parametrlər müəyyən edir.

IPL-dən fərqi nədir?

Hansının uyğun olduğu ləkənin növündən, sayından, müşayiət edən qızartıdan və dəri tipindən asılıdır. IPL-in kimə uyğun olduğu və prosedurun gedişi “IPL (intensiv impulslu işıq) ilə ləkə və qızartı müalicəsi” məqaləsində izah olunub.

Real gözlənti: ləkə lazeri nəyi edə bilməz?

• Yeni ləkələrin yaranmasının qarşısını almır; günəşdən qorunmanı əvəz etmir.
• Melazmanı aradan qaldırmır; bəzi insanlarda pisləşdirə bilər.
• Hər ləkəni bir seansda və iz qoymadan silmir; bəzi ləkələr yalnız açılır.
• Ləkənin xoşxassəli olub-olmadığını göstərmir; diaqnoz qoymur.
• Qırışları, sallanmanı və ya məsamələrin görünüşünü düzəltmir.
• Nəticəyə zəmanət vermək olmaz; eyni lazer müxtəlif insanlarda fərqli reaksiya verir.

Alternativlər

Pilinq seçimləri “Kimyəvi pilinq” məqaləsində araşdırılıb. Hansı üsulun sizə uyğun olduğu barədə qərar ləkənin növünü müayinədə müəyyən edən həkiminizlə birlikdə verilməlidir.

Bu məzmun məlumat xarakteri daşıyır; müayinəni əvəz etmir.