IPL (intensiv impulslu işıq) ilə ləkə və qızartı müalicəsi: kimə uyğundur, nəyə diqqət etməli?

IPL nədir, necə işləyir?

IPL ingiliscə 'intense pulsed light' ifadəsinin qısaltmasıdır və Azərbaycan dilində intensiv impulslu işıq adlanır. Cihazın içindəki flaş lampası çox qısamüddətli və yüksək intensivlikli işıq impulsları yaradır. Lazerlər bir dalğa uzunluğunda işıq verdiyi halda, IPL eyni vaxtda bir çox dalğa uzunluğunu əhatə edən geniş zolaqlı işıq verir. Başlığa taxılan filtrlər bu işığın hansı hissəsinin dəriyə çatacağını müəyyən edir.

Dəriyə çatan işıq hədəf götürülən rəngli strukturlar tərəfindən udulur və istiliyə çevrilir. Ləkələrdə hədəf dəriyə rəng verən melanin piqmentidir. Qızartı və damarlarda isə hədəf qanın tərkibindəki hemoqlobindir. Qızan piqment parçalanır və günlər ərzində dəridən xaric olur; qızan nazik damar isə zamanla bağlanır və orqanizm tərəfindən aradan qaldırılır.

İşığın geniş zolaqlı olması IPL-i çoxfunksiyalı edir: eyni seansda həm ləkələr, həm də qızartı hədəf götürülə bilər. Digər tərəfdən, eyni xüsusiyyət işığın hədəfdən kənar piqment tərəfindən də udula bilməsi deməkdir. İcmallar düzgün seçilmiş hallarda IPL-in lazerlərə yaxın nəticə verə bildiyini bildirir; lakin müqayisəli, uzun müşahidə müddətli tədqiqatlar məhduddur. Dərinin təbii rəngi nə qədər tünddürsə, işıq bir o qədər çox udulur və yanıq, eləcə də ləkə riski bir o qədər artır. Buna görə də filtr, enerji və impulsun müddəti hər insan üçün ayrıca seçilir.

Hansı məqsədlərlə istifadə olunur?

• Günəş ləkələri: üzdə, əllərin arxasında, dekoltedə və qollarda illər ərzində günəşlə bağlı yaranan, sərhədləri aydın qəhvəyi ləkələr
• Çillər: həkim qiymətləndirməsindən sonra, günəşdən qorunma ilə birlikdə
• Üzdə yayılmış qızartı və nazik kapilyar damarlar: xüsusən rozaseanı müşayiət edən daimi qızartı və görünən damarlar

IPL həmçinin tüklərin azaldılmasında da istifadə olunur; bu mövzu “Lazer epilyasiyası: necə işləyir, kimə uyğundur, nəyə diqqət etməli?” məqaləsində izah olunur. Bu məqalə yalnız ləkə və damar/qızartı prosedurlarından bəhs edir. Ləkələrin növləri və diaqnozu üçün “Dəridə ləkələr və melazma: səbəbləri, nə vaxt həkimə getməli, hansı müalicələr var?”, qızartının əsasında duran səbəb üçün isə “Rozasea (çəhrayı sızanaq): əlamətləri, təhrikedici amilləri və müalicə variantları” məqalələrinə baxa bilərsiniz.

Kimə uyğundur?

IPL-dən ən çox fayda görməsi gözlənilən insanlar açıq dərili, qaralmamış və diaqnozu qoyulmuş ləkə və ya damar problemi olan insanlardır. Hansı halda necə cavab gözlənilə biləcəyi aşağıdakı cədvəldə xülasə edilib; fərdi uyğunluq yalnız müayinə ilə müəyyənləşdirilir.

Kimə uyğun deyil, nəyə diqqət etmək lazımdır?

Aşağıdakı hallarda IPL ya aparılmır, ya da yalnız həkimin ətraflı qiymətləndirməsindən sonra qərar verilir:

• Qaralmış dəri: günəş, solyari və ya qaraldıcı məhsullarla tündləşmiş dəridə yanıq və ləkə riski nəzərəçarpacaq dərəcədə artır; prosedur adətən təxirə salınır.
• Tünd dəri: dəridə təbii olaraq daha çox melanin olduqda işıq səthdə daha çox udulur. Tünd dərili insanlarda həkim çox vaxt başqa üsul tövsiyə edir.
• Melazma: istilik və iltihab melazmanı pisləşdirə bilər. IPL melazmada yalnız seçilmiş insanlarda, krem müalicələrinə və ciddi günəşdən qorunmaya əlavə olaraq və ehtiyatlı parametrlərlə düşünülür.
• Diaqnozu qoyulmamış və ya forması, rəngi dəyişən ləkələr və xallar: işığın tətbiqi dəri xərçənginin görünüşünü dəyişib diaqnozu gecikdirə bilər. Buna görə də əvvəlcə diaqnoz qoyulmalıdır.
• İşığa həssaslıq yaradan dərmanlar: bəzi antibiotiklər, retinoidlər, bəzi sidikqovucular və bəzi ağrıkəsicilər kimi dərmanlar dərinin işığa reaksiyasını artıra bilər. Bitki tərkibli məhsullar da buraya daxildir.
• İşıqla alovlanan xəstəliklər: qırmızı qurdeşənəyi (lupus) kimi günəş işığı ilə pisləşən xəstəliklər və işıqla bağlı dəri səpgiləri
• Prosedur nahiyəsində aktiv uçuq, infeksiya, açıq yara və ya alovlanmış dəri xəstəliyi
• Pis iz qoymağa və ya keloidə (yara yerində qabarıq çapıq) meyil
• Hamiləlik: təhlükəsizliyinə dair kifayət qədər məlumat olmadığı və hamiləlikdə ləkəyə meyil artdığı üçün prosedur adətən təxirə salınır.
• Nahiyədə tatuaj və ya dodaq, qaş kimi sahələrdə piqment tətbiqi: piqment işığı udaraq yanığa səbəb ola bilər.

Qəbul etdiyiniz dərmanları özbaşına kəsməyin; hansının prosedur üçün problem yaratdığına və nə ediləcəyinə həkiminiz qərar verir. Kişilərdə saqqal nahiyəsinə aparılan IPL-in tükləri seyrəldə biləcəyini, saçlı dəri və qaş ətrafında da oxşar təsirin ola biləcəyini bilmək lazımdır. Hamiləlik və əmizdirmə dövrü üçün “Hamiləlik və əmizdirmədə tibbi estetika: hansı prosedurlar təxirə salınmalı, həkimlə nə danışmalı?” məqaləsinə nəzər sala bilərsiniz.

Kim aparmalıdır, harada aparılmalıdır?

IPL-də nəticəni və təhlükəsizliyi müəyyən edən ən vacib amil düzgün diaqnoz və düzgün parametrlərdir. Ləkənin günəş ləkəsi, melazma, yoxsa araşdırılmalı olan xal olduğunu ayırd etmək tibbi qiymətləndirmədir. Buna görə də diaqnozun və müalicə qərarının dəri xəstəliklərini və işıq müalicələrini bilən həkim tərəfindən verilməsi və prosedurun həkimin məsuliyyəti altında aparılması tövsiyə olunur.

Səlahiyyət məsələsində ümumi çərçivə üçün “Tibbi estetik prosedurları kim edə bilər? Pasiyent kimi bilməli olduqlarınız” məqaləsinə baxa bilərsiniz. Evdə istifadə olunan IPL cihazları tüklərin azaldılması üçün nəzərdə tutulub; ləkələri və ya damarları bu cihazlarla müalicə etməyə çalışmaq yanıq və ləkə riskini artırır.

Prosedurdan əvvəl hazırlıq

• Müayinədə ləkənin və ya qızartının diaqnozu qoyulur; lazım olduqda həkim ləkəni böyüdücülü cihazla (dermatoskop) araşdırır.
• Prosedurdan əvvəlki həftələrdə günəşdən qorunun; solyaridən və qaraldıcı məhsullardan istifadə etməyin. Nə qədər müddət lazım olduğunu həkiminiz deyəcək.
• Qəbul etdiyiniz bütün dərmanları, bitki tərkibli məhsulları və dəriyə çəkdiyiniz vasitələri bildirin. Retinoidlərə, turşu tərkibli vasitələrə və pilinq prosedurlarına nə vaxt fasilə veriləcəyini həkiminizdən soruşun.
• Uçuq anamneziniz, əvvəllər lazer və ya işıqdan sonra yaşadığınız ləkə və ya yanıq varsa, mütləq deyin.
• Həkiminiz, xüsusən riskli hesab etdiyi hallarda, əvvəlcə kiçik sahədə sınaq impulsu edərək dərinin reaksiyasını görmək istəyə bilər.
• Prosedur günü nahiyədə makiyaj, ətir və ya günəşdən qoruyucu krem olmamalıdır; təmiz dəri ilə gəlin.

Prosedur günü addım-addım

• Sağlamlıq anamneziniz və gözləntiləriniz nəzərdən keçirilir; məlumatlandırılmış razılıq forması oxunur, suallarınız cavablandırılır və forma imzalanır.
• Dəri təmizlənir. Sizin və otaqdakı hər kəsin gözləri xüsusi qoruyucu eynək və ya göz qapaqları ilə qorunur.
• Nahiyəyə soyuq gel çəkilir; gel həm işığın keçməsinə kömək edir, həm də səthi sərinlədir.
• Başlıq dəriyə yerləşdirilir və işıq impulsları tətbiq olunur. Hər impulsda qısamüddətli istilik və rezin zərbəsinə bənzər hiss duyula bilər.
• Narahatlığın dərəcəsi insandan insana dəyişir. Dözülməsi çətin göynəmə hiss etsəniz, dərhal deyin; bu, parametrlərin yenidən nəzərdən keçirilməli olduğunu göstərə bilər.
• Gel silinir, dəri sərinlədilir və adətən günəşdən qoruyucu krem çəkilir. Qulluq tövsiyələri verilir və həmin gün evə qayıda bilərsiniz.

Prosedurdan sonra: ilk 24 saat, ilk həftə, ilk ay

• İlk 24 saat: günəş yanığına bənzəyən qızartı, istilik hissi və yüngül şişkinlik tez-tez olur. Sərin kompres rahatlıq verə bilər; buzu birbaşa dəriyə qoymayın. İsti duşdan, saunadan, hamamdan və ağır idmandan çəkinin.
• İlk həftə: hədəf götürülən ləkələr bir neçə gün ərzində tündləşə və qəhvə çöküntüsünə bənzəyən nazik qabıqlar əmələ gətirə bilər. Bu gözlənilən haldır; qabıqları qaşımayın, ovuşdurmayın, öz-özünə tökülməsini gözləyin.
• İlk həftə: yumşaq təmizləyici və nəmləndirici istifadə edin. Retinoidlərə, turşu tərkibli vasitələrə və pilinq prosedurlarına nə vaxt qayıdacağınızı həkiminizdən soruşun.
• İlk ay və sonra: hər gün geniş spektrli günəşdən qoruyucu krem istifadə edin, papaq və kölgəni unutmayın. Günəş həm yeni ləkə riskini artırır, həm də əldə edilmiş nəticəni qısaldır.

Ümumi qulluq prinsipləri üçün “Tibbi estetik prosedurdan sonra qulluq: ümumi prinsiplər və xəbərdarlıq əlamətləri” məqaləsi də yol göstərə bilər.

Gözlənilən yan təsirlər

• Qızartı və istilik hissi: adətən saatlar və ya bir neçə gün ərzində azalır.
• Yüngül şişkinlik: xüsusən göz ətrafında və yanaqlarda bir neçə gün davam edə bilər.
• Ləkələrin müvəqqəti tündləşməsi və nazik qabıqlanma: əsasən bir-iki həftə ərzində tökülür.
• Göyərmə: damarlara yönəlmiş prosedurlardan sonra bəzən olur və günlər ərzində keçir.

Daha nadir hallarda yanıq və qabarcıq, dəridə tündləşmə və ya açılma şəklində rəng dəyişikliyi, uçuğun alovlanması, infeksiya və çapıq ola bilər. Rəng dəyişiklikləri çox vaxt aylar ərzində düzəlir; lakin bəzi insanlarda uzun çəkə və ya geri qayıtmaya bilər. Qoruyucu olmadan gözə işıq düşməsi gözün ciddi zədələnməsinə səbəb ola bilər. Bu problemlərin səbəbləri və idarə olunması “Lazer və IPL-dən sonra yanıq və ləkə: tündləşmə, açılma və çapıq – qarşısını almaq və nə etməli” məqaləsində ətraflı izah olunur.

Normaldır, həkimlə məsləhətləşməli, yoxsa təcilidir?

Nəticə nə vaxt görünür, nə qədər davam edir?

Günəş ləkələrində ilk dəyişiklik əsasən bir-iki həftə ərzində, tündləşən ləkələrin tökülməsi ilə hiss olunur. Qızartı və damarlarda isə yaxşılaşma daha yavaş və seanslar irəlilədikcə üzə çıxır. Əksər insanlarda həftələr fasilə ilə aparılan bir neçə seans lazımdır; seansların sayını problemin növü, yayılma dərəcəsi və dərinin verdiyi cavab müəyyən edir.

Əldə edilən nəticənin nə qədər davam edəcəyi böyük ölçüdə günəşdən qorunmadan və əsasda duran vəziyyətdən asılıdır. Müalicə olunmuş günəş ləkəsi açılsa belə, günəşə məruz qalmaq yeni ləkələrə səbəb olur. Rozasea kimi davamlı vəziyyətlərdə zamanla yeni damarlar və qızartı yarana bilər; buna görə də fasilələrlə təkrar seanslar lazım ola bilər. Melazmada ləkənin geri qayıtmaq meyli yüksəkdir.

Real gözləntilər: IPL nəyi edə bilməz?

• Hər ləkəni tamamilə və bir daha çıxmayacaq şəkildə silmir; yeni ləkələrin yaranmasının da qarşısını almır.
• Melazmanı aradan qaldırmır; bəzi insanlarda pisləşdirə bilər.
• Rozaseanı sağaltmır; yalnız qızartı və damarlar kimi əlamətləri azalda bilər. Sızanağa bənzər qabarcıqlar üçün dərman müalicəsi lazımdır.
• Qalın, dərin və ya göyümtül damarlarda və ayaq damarlarında çox vaxt kifayət etmir.
• Dərin qırışları və sallanmanı düzəltmir. Dəri toxumasında və tonunda müəyyən yaxşılaşma bildirilsə də, bu təsir məhduddur.
• Günəşdən qorunmanı əvəz etmir; günəşdən qorunma olmadan nəticə qısa çəkir.

Alternativlər

Bu üsullar barədə ətraflı məlumat üçün “Kimyəvi pilinq: nədir, kimə uyğundur, sağalma prosesi necə keçir?” və “Üzdə və ayaqlarda kapilyar damarlar (hörümçək damarlar): niyə yaranır, necə müalicə olunur?” məqalələrinə baxa bilərsiniz. Hansı üsulun sizə uyğun olduğuna ləkənin və ya damarın növünü müayinədə müəyyənləşdirən həkiminizlə birlikdə qərar verilməlidir. Bu məzmun məlumat xarakteri daşıyır; müayinəni əvəz etmir.