Bürünc rəng verən inyeksiya və burun spreyi: melanotan riskləri

Melanotan nədir, niyə 'bürünc rəng verən inyeksiya' deyilir?

Melanotan I və melanotan II orqanizmdə dəri rəngini tənzimləyən hormonun (alfa-melanosit stimullaşdırıcı hormon, qısaca alfa-MSH) laboratoriyada hazırlanmış analoqlarıdır. Dəridə rəng verən hüceyrələri (melanositlər) stimullaşdıraraq günəşə çıxmadan da dərinin tündləşməsinə səbəb olurlar. İnternetdə və sosial mediada 'bürünc rəng verən inyeksiya', 'tan iynəsi', damcı və ya burun spreyi adı ilə, çox vaxt su ilə qarışdırılacaq toz halında flakonlarda satılırlar.

Melanotan II yalnız dəri rənginə deyil, beyindəki başqa hədəflərə də təsir edir. Buna görə özbaşına ereksiyaya və cinsi oyanmaya səbəb ola bilər; internetdə bu məqsədlə də reklam olunur. Melanotan I-in dərman kimi hazırlanmış və nəzarət olunan forması afamelanotid adlanır; bu dərman yalnız məhdud sayda tibbi vəziyyətdə, mütəxəssis həkim nəzarəti altında istifadə üçün lisenziyalıdır və dərinin qaralması üçün verilmir. İnternetdə satılan 'melanotan' məhsulları bu lisenziyalı dərman deyil.

Qısa cavab: tərkibində melanotan olan inyeksiya, damcı və burun spreyləri dərinin qaralması üçün təsdiqlənmiş dərmanlar deyil. Onların nə qədər təhlükəsiz olduğunu göstərən məlumat yoxdur; bildirilən yan təsirlər isə klinik hal təsvirlərinə və kiçik tədqiqatlara əsaslanır. Buna görə 'nə qədər risklidir' sualına dəqiq rəqəmlə cavab vermək olmur; naməlumluğun özü riskdir.

İnternetdən alınan məhsulda nə olduğu niyə bilinmir?

Lisenziyalı dərmanın tərkibi, təmizliyi və steril istehsal edildiyi yoxlanılır. Melanotan məhsulları isə nəzarətsiz mənbələrdən gəlir. Üç fərqli internet satıcısından alınan melanotan II flakonları laboratoriyada araşdırıldıqda, hər satıcı flakonda 10 mq olduğunu desə də, ölçülən miqdar etiketdə yazılanın yarısından azından təxminən onda doqquzuna qədər dəyişib. İki satıcının flakonlarında əlavə olaraq kimliyi müəyyən edilə bilməyən yad maddələr tapılıb.

Bu tədqiqat məhsulların mikrob saxlayıb-saxlamadığını ölçməyib; lakin nəzarətsiz istehsal edilən məhsulun steril olduğuna heç kim təminat verə bilməz. İrlandiyanın dərman orqanı da bu məhsulların keyfiyyəti, təhlükəsizliyi və effektivliyi barədə heç bir təminat olmadığını vurğulayır.

• Miqdar qeyri-müəyyəndir: etiketdəki rəqəm əslində orqanizmə daxil olan miqdarı göstərmir.
• Tərkib qeyri-müəyyəndir: flakonda başqa maddələr ola və ya heç melanotan olmaya bilər.
• Sterillik qeyri-müəyyəndir: tozun evdə su ilə qarışdırılması və inyeksiya mikrob düşməsinə açıq addımlardır; iynə və ya flakonun bölüşülməsi qan yolu ilə yoluxan infeksiya riskini artırır.
• Problem yarandıqda nədən istifadə etdiyiniz tam məlum olmadığı üçün diaqnoz və müalicə çətinləşə bilər.

Mənbəyi bəlli olmayan məhsulların ümumi riskləri və xəbərdarlıq əlamətləri üçün “Saxta məhsullar və qeyri-qanuni prosedurlar” yazımıza, inyeksiya yerində iltihab əlamətləri üçün “Estetik prosedurdan sonra infeksiya” yazımıza baxa bilərsiniz.

'Melanotan 2 dozası' niyə bu səhifədə yoxdur?

Axtarışlarda ən çox soruşulan mövzulardan biri doza olsa da, bu səhifədə heç bir melanotan məhsulu üçün doza, istifadə tezliyi və ya 'kurs' məlumatı vermirik. Bunun səbəbi məlumatı gizlətmək deyil, təhlükəsiz doza məlumatının mövcud olmamasıdır:

• Dərinin qaralması üçün heç bir dərman orqanı melanotanı təsdiqləmədiyindən, yoxlanmış və qəbul edilmiş doza yoxdur.
• Flakondakı real miqdar etiketdən fərqli çıxa bildiyi üçün yazılı rəqəm belə sizə nə vurduğunuzu demir.
• İnternetdə yayılan 'başlanğıc dozası' cədvəlləri nəzarətsiz mənbələrdən gəlir. ABŞ-da bildirilən bir halda, öz dediyinə görə tövsiyə olunan 'başlanğıc' miqdarın altı mislini vuran insan ürək döyüntüsünün nəzərəçarpacaq dərəcədə artması, əzələ parçalanması və böyrək funksiyasının pozulması səbəbindən reanimasiyada müşahidə edilib.
• Eyni məhsuldan istifadə edən iki insanda təsirin və yan təsirlərin necə olacağını əvvəlcədən demək mümkün deyil.

Bildirilən yan təsirlər və sübutun növü

Melanotanın yan təsirləri barədə bilinənlərin çoxu klinik hal təsvirlərindən, istifadəçilərin öz danışdıqlarından və az sayda könüllü ilə aparılmış köhnə tədqiqatlardan gəlir. Bu cür sübut yan təsirin nə qədər tez-tez olduğunu göstərmir; yalnız ola biləcəyini göstərir. 2012–2022-ci illərdə Birləşmiş Krallığın dərman orqanına melanotan II ilə bağlı 16 şübhəli yan təsir bildirişi daxil olub; orqan bildirişlərin səbəb-nəticə sübutu olmadığını və yan təsirlərin natamam bildirildiyini ayrıca qeyd edir.

Xallar və melanoma: sübutlar nə deyir, nə demir?

Melanotan dəridəki piqment hüceyrələrini birbaşa stimullaşdırır. Buna görə dermatoloqların ən çox diqqət etdiyi mövzu xallardır. Dərc olunmuş hallarda istifadə zamanı qısa müddətdə çoxlu yeni xalın yarandığı, mövcud xalların tündləşdiyi və bəzilərinin mikroskopda qeyri-müntəzəm xüsusiyyətlər göstərdiyi bildirilib. 2017-ci ildəki icmal mövcud xallardan istifadə zamanı və ya qısa müddət sonra yaranan dörd melanoma halını təsvir edir. 2025-ci ildə Birləşmiş Krallıqda dərinin qaralması üçün melanotan II burun spreyindən istifadə edən gənc qadında ağız boşluğunda (yuxarı çənənin diş ətində) melanoma yarandığı bildirilib.

Bu hallar melanotanın melanomaya səbəb olduğunu sübut etmir. İstifadə edənlərin bir hissəsinin eyni zamanda solyariyə getdiyi və ya intensiv günəşləndiyi məlumdur; melanoma onsuz da bu insanlarda daha tez-tez ola bilər və klinik hal təsvirləri bu amilləri bir-birindən ayıra bilmir. Digər tərəfdən, bu mənzərə xəbərdarlıq siqnalıdır: piqment hüceyrələrini stimullaşdıran, təhlükəsizliyi yoxlanmamış maddənin, xüsusən çoxlu xalı olan və ya melanomaya meyilli insanlarda xal dəyişikliklərini sürətləndirə biləcəyi narahatlığı elmi nəşrlərdə açıq şəkildə dilə gətirilir.

Hansı xal dəyişikliyinin həkimə göstərilməli olduğunu (ABCDE meyarı və 'çirkin ördək balası' əlaməti) “Xallar, ətli xallar və ləkələr” yazımızda ətraflı izah etmişik; burada təkrarlamırıq.

Melanotanla yaranan dəri rəngi günəşdən qoruyurmu?

Xeyr, buna etibar etmək olmaz. Birləşmiş Krallığın Milli Səhiyyə Xidməti (NHS) bürünc dəri rənginin dərini günəşin zərərli təsirlərindən qorumadığını və sağlam qaralma yolunun olmadığını qeyd edir. ABŞ-ın Qida və Dərman İdarəsi (FDA) də 2007-ci ildə melanotan II-ni dəri xərçəngindən qoruduğu iddiası ilə satan şirkətə xəbərdarlıq məktubu göndərib və istehlakçılara məhsuldan istifadəni dayandırmağı tövsiyə edib.

Düzünü desək, 2004-cü ildə dərman keyfiyyətində melanotan I ilə aparılan kiçik klinik tədqiqatda qaralmış dəridə günəş yanığına məruz qalmış hüceyrələrin daha az olduğu müşahidə edilib. Lakin bu tapıntı dörd nəfərlik qrupdan gəlir, internetdə satılan məhsullara və melanotan II-yə şamil edilə bilməz və bu dəri rənginin günəşdən qoruyucu kremi, kölgəni və ya geyimi əvəz etdiyini göstərmir. Həmin tədqiqat melanotanın günəş işığı ilə birlikdə qaralmanı artırdığını da göstərib; bu da istifadə edənləri daha çox günəşlənməyə həvəsləndirə bilər.

Günəşdən qorunmanın effektiv yolları üçün “Günəşdən qoruyucu krem bələdçisi” yazımıza baxa bilərsiniz.

Burun spreyi və ya damcı inyeksiyadan daha təhlükəsizdirmi?

Xeyr. Burun spreyi, damcı və inyeksiya eyni maddəni orqanizmə fərqli yolla daxil edir; iynə batırılmaması infeksiya riskini azalda bilər, lakin maddənin özünün təsirlərini aradan qaldırmır. İrlandiyanın dərman orqanına görə, inhalyasiya edilən və ya inyeksiya olunan bu məhsullar orqanizmin daxilində təsir göstərdiyi üçün kosmetik məhsul sayıla bilməz.

Birləşmiş Krallıqda bir təfərrüat çaşqınlıq yarada bilər: dərman orqanı melanotan II olan inyeksiyaları və qələmləri dərman saydığını, burun spreylərini isə yalnız xəstəliyin müalicəsi və ya qarşısının alınması iddiası ilə satılırsa, dərman kateqoriyasında qiymətləndirdiyini açıqlayıb. Bu, təsnifat məsələsidir; spreyin təhlükəsiz olduğu demək deyil. Ağız boşluğunda melanoma bildirilən hal da burun spreyindən istifadə edən insana aiddir.

Ölkələr üzrə hüquqi vəziyyət

Aşağıdakı cədvəl yalnız rəsmi mənbələrdə açıq yazılanları əks etdirir. Qanunvericilik dəyişə bilər; bu cədvəl hüquqi rəy deyil.

Kimlər xüsusilə diqqətli olmalıdır?

Melanotandan təhlükəsiz istifadə edə biləcək qrup müəyyən edilməyib. Aşağıdakı hallarda naməlum risklər daha ağır nəticələrə səbəb ola bilər:

• Çoxlu xalı, qeyri-müntəzəm görünüşlü xalları olanlar; əvvəllər melanoma keçirmiş və ya ailəsində melanoma olanlar.
• Açıq dərili, asanlıqla yanan, tez-tez günəş yanığı keçirmiş və ya solyaridən istifadə edən insanlar.
• 18 yaşdan kiçiklər: İrlandiyanın dərman orqanı bu məhsulların rəngli qablaşdırma və ətirlərlə getdikcə daha çox gənclərə yönəldildiyi barədə xəbərdarlıq edir. Gənclərdə tibbi estetika ilə bağlı ümumi prinsiplər üçün “Gənclərdə tibbi estetika” yazımıza baxa bilərsiniz.
• Hamilə və ya əmizdirən qadınlar: bu dövrdə təhlükəsizliyinə dair heç bir məlumat yoxdur.
• Ürək xəstəliyi, yüksək qan təzyiqi və ya böyrək xəstəliyi olanlar: bildirilən ürəkdöyünmə, qan təzyiqinin yüksəlməsi və böyrək problemləri bu insanlarda daha təhlükəli ola bilər.
• Müntəzəm dərman qəbul edənlər: tərkibi məlum olmayan məhsulun dərmanlarınızla qarşılıqlı təsirə girib-girməyəcəyini öncədən demək olmaz.

İstifadə etmisinizsə, nə etməlisiniz?

Keçmişdə melanotandan istifadə etmisinizsə və hazırda şikayətiniz yoxdursa, panikaya ehtiyac yoxdur; lakin bəzi addımlar vacibdir:

1. Məhsuldan istifadəni dayandırın. İrlandiya və Birləşmiş Krallığın dərman orqanlarının istifadə edənlərə ilk tövsiyəsi budur.
2. Xallarınızı həkimə, mümkünsə, dermatoloqa göstərin. Müayinədə melanotandan istifadə etdiyinizi, nə vaxt və nə qədər müddət istifadə etdiyinizi, solyari və günəşlənmə vərdişlərinizi açıq deyin; bu məlumat həkimin qiymətləndirməsini dəyişir.
3. Əlinizdə qalan məhsulu, qutusunu və ya alış məlumatını saxlayın; problem yaranarsa, nədən istifadə etdiyinizi anlamağa kömək edir.
4. İstifadə zamanı və ya sonra yeni yaranan və ya dəyişən xallarınızı qeyd edin və ya eyni işıqda fotosunu çəkin; ağız boşluğunda və burunda yeni tünd ləkə olub-olmadığına da baxın.
5. Yan təsir yaşamısınızsa, həkiminizə deyin; Türkiyədə TÜFAM vasitəsilə yan təsir bildirişi edə bilərsiniz.
6. Məhsulu başqaları ilə bölüşmüsünüzsə və ya iynədən birgə istifadə edilibsə, bunu həkiminizə deyin; qan yolu ilə yoluxan infeksiyalar üçün test lazım olub-olmadığına o qərar verir.

Allergik reaksiyanın əlamətləri və ilk addımlar üçün “Estetik prosedurlarda allergik reaksiya” yazımıza baxa bilərsiniz. Təcili yardım şöbəsinə gedərkən istifadə etdiyiniz məhsulun flakonunu və ya qutusunu özünüzlə götürün.

Bürünc dəri rəngi istəyirsinizsə

Bürünc görünmək istəyi başa düşüləndir; lakin günəşdə, solyaridə və ya orqanizmin daxilindən təsir edən maddə ilə əldə edilən hər qaralmanın bir bədəli var. Dəriyə çəkilən avtobronzant losyon və spreylər (çoxunun təsiredici maddəsi dihidroksiasetondur) dəri səthində rəng yaradır və orqanizmin daxilində təsir göstərmək üçün nəzərdə tutulmayıb; yenə də tamamilə problemsiz deyil və yaranan rəng günəşdən qoruyucu kremi əvəz etmir. Hansı üsulun dəriniz üçün uyğun olduğunu, xüsusən çoxlu xalınız və ya dəri xərçəngi keçmişiniz varsa, həkimlə danışa bilərsiniz.

Sübutların məhdudluğu: melanotan I və II-nin internetdə satılan formaları ilə bağlı nəzarətli təhlükəsizlik tədqiqatı yoxdur. Bu səhifədəki yan təsir məlumatları klinik hal təsvirlərinə, bir neçə könüllü ilə aparılmış köhnə tədqiqatlara, icmallara və tənzimləyici qurumların açıqlamalarına əsaslanır. Buna görə yan təsirin nə qədər tez-tez olduğunu və ya sizə xas riskin nə olduğunu demək mümkün deyil. Bu səhifə ümumi məlumat məqsədi daşıyır və müayinəni əvəz etmir.