Laser, IPL και χημικό peeling σε σκούρο δέρμα: κίνδυνος κηλίδων, επιλογή συσκευής και μέτρα ασφάλειας

Γιατί το laser και το peeling σχεδιάζονται πιο προσεκτικά στο σκούρο δέρμα;

Η ουσία που δίνει στο δέρμα το χρώμα του είναι η μελανίνη. Πολλές συσκευές laser και IPL κατευθύνουν την ενέργεια του φωτός σε έναν στόχο, για παράδειγμα στη ρίζα της τρίχας ή σε μια κηλίδα· η μελανίνη όμως στην επιφανειακή στιβάδα του δέρματος απορροφά επίσης μέρος αυτού του φωτός. Όσο περισσότερη μελανίνη έχει το δέρμα, τόσο μεγαλύτερο μέρος της ενέργειας που πρέπει να φτάσει στον στόχο μετατρέπεται σε θερμότητα στην επιφάνεια. Αυτό αυξάνει τον κίνδυνο εγκαύματος και αλλαγής χρώματος.

Ο δεύτερος λόγος είναι ότι στο σκούρο δέρμα τα χρωστικά κύτταρα αντιδρούν πιο έντονα στα ερεθίσματα. Οι επιστημονικές ανασκοπήσεις περιγράφουν το σκούρο δέρμα με την περίσσεια μελανίνης στην επιφανειακή στιβάδα, τα χρωστικά κύτταρα που επηρεάζονται εύκολα και μια πιο αντιδραστική επούλωση. Γι' αυτό ένας ερεθισμός από φως, θερμότητα ή οξύ, που σε ανοιχτόχρωμο δέρμα μπορεί να περάσει χωρίς σημάδι, σε σκούρο δέρμα μπορεί να γίνει κηλίδα που διαρκεί μήνες.

Αυτό δεν σημαίνει ότι σε άτομα με σκούρο δέρμα δεν μπορούν να γίνουν θεραπείες. Ενώ τα laser πρώτης γενιάς γενικά δεν συνιστώνταν σε σκούρο δέρμα, σήμερα αναφέρεται ότι με κατάλληλη τεχνολογία και ρυθμίσεις μπορούν να γίνουν θεραπείες και σε αυτούς τους φωτότυπους. Η διαφορά είναι ότι το περιθώριο λάθους είναι στενότερο.

Ποιος είναι ο φωτότυπός μου; Η ταξινόμηση κατά Fitzpatrick και τα όριά της

Όταν αξιολογούν τον φωτότυπο, οι γιατροί χρησιμοποιούν συχνά την ταξινόμηση κατά Fitzpatrick. Η ταξινόμηση αυτή χωρίζει το δέρμα σε έξι ομάδες, από τον τύπο I έως τον τύπο VI, ανάλογα με το πόσο εύκολα καίγεται στον ήλιο και πόσο μαυρίζει. Σε αυτό το άρθρο, με τον όρο σκούρο δέρμα εννοούμε κυρίως τους τύπους IV, V και VI· και το δέρμα τύπου III, που στον ήλιο πρώτα κοκκινίζει ελαφρά και μετά μαυρίζει έντονα, είναι όμως πιο ευαίσθητο στις κηλίδες από το ανοιχτόχρωμο δέρμα.

Στην Τουρκία οι μεσαίοι-μελαχρινοί τόνοι δέρματος είναι συχνοί και πολλοί από αυτούς τους ανθρώπους δεν θεωρούν τον εαυτό τους σκουρόχρωμο. Ένα δέρμα όμως που τον χειμώνα φαίνεται ανοιχτό και το καλοκαίρι μαυρίζει εύκολα ανήκει, για το laser και το peeling, στην ομάδα που χρειάζεται προσοχή. Αν μετά από ένα σπυράκι, ένα τσίμπημα εντόμου ή μια μικρή πληγή μένουν σκούρα σημάδια που δεν περνούν για πολύ καιρό, το δέρμα σας έχει τάση να αφήνει κηλίδες και είναι σημαντικό να το πείτε στον γιατρό σας.

Το τεστ φωτότυπου στην ενότητα εργαλείων του ιστότοπού μας μπορεί να σας δώσει μια κατά προσέγγιση ιδέα για το πώς αντιδρά το δέρμα σας στον ήλιο. Το αποτέλεσμα δεν είναι διάγνωση. Η ταξινόμηση κατά Fitzpatrick μετρά την αντίδραση στον ήλιο· δεν περιγράφει πλήρως το χρώμα του δέρματος ή την καταγωγή και στο σκούρο δέρμα ξεχωρίζει λιγότερο. Για την απόφαση της θεραπείας, ο φωτότυπός σας πρέπει να αξιολογηθεί από τον γιατρό στην εξέταση.

Ποιες αλλαγές χρώματος μπορεί να εμφανιστούν;

Το συχνότερο πρόβλημα είναι η μεταφλεγμονώδης υπερμελάγχρωση, δηλαδή το σκούρεμα του δέρματος μετά από ερεθισμό ή βλάβη. Στο σκούρο δέρμα εμφανίζεται και συχνότερα και πιο έντονα. Τις περισσότερες φορές ξεθωριάζει με τον καιρό· η διάρκεια όμως διαφέρει από άτομο σε άτομο, μπορεί να είναι μεγαλύτερη στο σκούρο δέρμα και παρατείνεται στο δέρμα που εκτίθεται στον ήλιο.

Σπανιότερο πρόβλημα είναι η υπομελάγχρωση, δηλαδή όταν το δέρμα μένει πιο ανοιχτόχρωμο από το γύρω δέρμα. Υποδηλώνει ότι τα χρωστικά κύτταρα έχουν υποστεί βλάβη, στο σκούρο δέρμα φαίνεται περισσότερο λόγω της αντίθεσης με το γύρω δέρμα και μπορεί να βελτιωθεί πιο αργά. Σε ορισμένα περιστατικά μπορεί να διαρκέσει πολύ ή να μην αναστραφεί. Μετά από βαθιά εγκαύματα μπορεί να δημιουργηθεί ουλή και, σε άτομα με προδιάθεση για ουλές, διογκωμένη ουλή (χηλοειδές).

Τα συμπτώματα αυτών των προβλημάτων, τι κάνετε στο σπίτι και οι θεραπευτικές επιλογές περιγράφονται αναλυτικά στα άρθρα μας «Εγκαύματα και κηλίδες μετά από laser και IPL: σκούρεμα, αποχρωματισμός, ουλές – πρόληψη και τι κάνετε» και «Προβλήματα μετά από χημικό peeling: παρατεταμένη ερυθρότητα, κηλίδες, λοίμωξη, ουλές – τι κάνετε;». Σε αυτό το άρθρο εστιάζουμε στο πώς μπορεί να μειωθεί ο κίνδυνος από την αρχή.

Γιατί έχει σημασία η επιλογή μήκους κύματος και τεχνολογίας στο laser;

Κάθε laser παράγει φως σε συγκεκριμένο μήκος κύματος και το μήκος κύματος καθορίζει πόσο θα απορροφηθεί το φως από τη μελανίνη. Γενικά τα μεγαλύτερα μήκη κύματος απορροφώνται λιγότερο από τη μελανίνη και φτάνουν βαθύτερα στο δέρμα· έτσι η χρωστική στην επιφάνεια του δέρματος θερμαίνεται λιγότερο. Για την αποτρίχωση με laser σε σκούρο δέρμα, οι επιλογές που προβάλλονται περισσότερο στις επιστημονικές δημοσιεύσεις είναι το Nd:YAG laser μακρού παλμού και το laser διόδου με μεγάλη διάρκεια παλμού.

Το μήκος κύματος από μόνο του δεν αρκεί. Στις δημοσιεύσεις συνιστώνται για το σκούρο δέρμα χαμηλότερα επίπεδα ενέργειας, μεγαλύτερη διάρκεια παλμού, αποτελεσματική ψύξη που προστατεύει την επιφάνεια του δέρματος και κατανομή του αποτελέσματος σε περισσότερες συνεδρίες. Αυτό σημαίνει ένα σχέδιο που προχωρά πιο αργά από ό,τι σε ένα άτομο με ανοιχτόχρωμο δέρμα, αλλά πιο ασφαλώς. Μια προσέγγιση που υπόσχεται αποτέλεσμα σε σύντομο χρόνο και εφαρμόζει σε όλους την ίδια ρύθμιση χωρίς να ρωτήσει τον φωτότυπό σας είναι προειδοποιητικό σημάδι.

Η μάρκα μιας συσκευής ή το όνομά της στη διαφήμιση δεν δείχνει αν ταιριάζει στο δέρμα σας. Αυτό που πρέπει να ρωτήσετε είναι με ποια τεχνολογία και σε ποιο μήκος κύματος λειτουργεί η συσκευή, αν χρησιμοποιείται στον δικό σας φωτότυπο και πόση εμπειρία έχει σε αυτόν τον φωτότυπο αυτός που κάνει τη θεραπεία. Για τη γενική περιγραφή των θεραπειών, δείτε τα άρθρα μας «Αποτρίχωση με laser: πώς λειτουργεί, σε ποιους ταιριάζει, τι να προσέξετε» και «Κλασματικό laser (fractional): πόσο κατάλληλο είναι για ουλές ακμής, ρυτίδες και υφή δέρματος;».

Γιατί το μαυρισμένο δέρμα είναι ξεχωριστός κίνδυνος;

Το μαύρισμα είναι επιπλέον μελανίνη που παράγει το δέρμα για να αμυνθεί στον ήλιο. Δηλαδή ένα μαυρισμένο δέρμα συμπεριφέρεται για τη θεραπεία προσωρινά σαν σκουρότερος φωτότυπος και τα χρωστικά του κύτταρα είναι ήδη διεγερμένα. Ακόμη και σε άτομο με ανοιχτόχρωμο δέρμα το μαύρισμα αυξάνει τον κίνδυνο εγκαύματος και κηλίδων· σε μελαχρινό δέρμα η επίδραση αυτή είναι ακόμη πιο έντονη.

Γι' αυτό σε μαυρισμένο δέρμα οι θεραπείες με φως συνήθως αναβάλλονται. Το solarium και οι λοσιόν αυτομαυρίσματος αξιολογούνται με τον ίδιο τρόπο. Το πόσο πρέπει να περιμένετε διαφέρει ανάλογα με τη συσκευή, την περιοχή και το δέρμα σας· το διάστημα αυτό το αποφασίζει ο γιατρός που βλέπει το δέρμα σας. Ο προγραμματισμός θεραπείας τους καλοκαιρινούς μήνες ή αμέσως πριν και μετά από διακοπές με ήλιο είναι συχνό λάθος που αυξάνει τον κίνδυνο.

Τι είναι η δοκιμαστική βολή και σε τι χρησιμεύει;

Δοκιμαστική βολή είναι η εφαρμογή λίγων βολών με τις προγραμματισμένες ρυθμίσεις σε μια μικρή και συνήθως λιγότερο ορατή περιοχή πριν από την πλήρη συνεδρία, ώστε να παρακολουθηθεί η αντίδραση του δέρματος. Επειδή τα σημάδια εγκαύματος μπορεί να εμφανιστούν μέσα σε ώρες και ημέρες και οι αλλαγές χρώματος μέσα σε εβδομάδες, η αξιολόγηση δεν γίνεται αμέσως· πόσο θα περιμένετε το καθορίζει ο γιατρός σας.

Η δοκιμαστική βολή δεν εξασφαλίζει αποτέλεσμα χωρίς προβλήματα. Μια καλή δοκιμή υποδηλώνει ότι ο κίνδυνος είναι χαμηλός, δεν δείχνει όμως ότι εξαφανίστηκε· το δέρμα μπορεί να αντιδρά διαφορετικά από περιοχή σε περιοχή και στις επόμενες συνεδρίες μπορεί να επηρεάσουν το αποτέλεσμα παράγοντες όπως ο ήλιος, φάρμακα ή αλλαγή ρυθμίσεων. Είναι εύλογο όσοι έχουν σκούρο δέρμα, ιστορικό κηλίδων ή κάνουν θεραπεία με φως για πρώτη φορά να ρωτήσουν αν θα γίνει δοκιμαστική βολή.

Πώς επιλέγεται το χημικό peeling σε σκούρο δέρμα;

Στο χημικό peeling ο κίνδυνος σχετίζεται στενά με το πόσο βαθιά φτάνει το οξύ στο δέρμα. Στο σκούρο δέρμα προτιμώνται συνήθως επιφανειακά peeling που επηρεάζουν μόνο την ανώτερη στιβάδα του δέρματος. Στα μέσου βάθους και ιδίως στα εν τω βάθει peeling ο κίνδυνος αλλαγής χρώματος και ουλής αυξάνεται σημαντικά· γι' αυτό στο σκούρο δέρμα η επιλογή γίνεται πολύ προσεκτικά.

Σε μια αναδρομική μελέτη ενός κέντρου, που εξέτασε επιφανειακά peeling σε ασθενείς με μεσαίο-μελαχρινό και σκούρο δέρμα, η συχνότητα των ανεπιθύμητων επιδράσεων βρέθηκε χαμηλή· οι συχνότερες ήταν κρούστες, μεταφλεγμονώδης υπερμελάγχρωση και ερυθρότητα, και υποχώρησαν μέσα σε μήνες. Στην ίδια μελέτη η πιθανότητα ανεπιθύμητης επίδρασης βρέθηκε μεγαλύτερη στον σκουρότερο φωτότυπο και μικρότερη τους χειμερινούς μήνες. Τα δεδομένα αυτά υποδηλώνουν ότι σε έμπειρα χέρια το επιφανειακό peeling μπορεί να γίνει και σε σκούρο δέρμα· τα αποτελέσματα ενός μόνο κέντρου όμως δεν μπορούν να γενικευτούν σε κάθε περιβάλλον.

• Προετοιμασία: ο γιατρός μπορεί να προτείνει ένα πρόγραμμα περιποίησης που προετοιμάζει το δέρμα τις εβδομάδες πριν από τη θεραπεία, καθώς και προστασία από τον ήλιο. Ποιο προϊόν θα χρησιμοποιηθεί το αποφασίζει ο γιατρός.
• Χρονική στιγμή: οι μήνες με έντονο ήλιο και οι περίοδοι διακοπών με ήλιο αυξάνουν τον κίνδυνο.
• Η κατάσταση του δέρματος: σε δέρμα ερεθισμένο, που ξεφλουδίζει ή έχει ενεργό έρπητα ή λοίμωξη δεν γίνεται peeling.
• Τα προϊόντα που χρησιμοποιείτε: αναφέρετε οπωσδήποτε πριν από τη θεραπεία τις κρέμες με οξέα, τις απολεπιστικές ή τις συνταγογραφούμενες κρέμες που χρησιμοποιείτε στο σπίτι.
• Οξέα υψηλής συγκέντρωσης για το σπίτι: ισχυρά διαλύματα peeling που αγοράζονται από το διαδίκτυο μπορεί να προκαλέσουν σε σκούρο δέρμα κηλίδες που διαρκούν πολύ· μην τα εφαρμόζετε μόνοι σας.

Οι τύποι peeling και η πορεία της ανάρρωσης περιγράφονται στο άρθρο μας «Χημικό peeling: τι είναι, σε ποιους ταιριάζει, πώς είναι η ανάρρωση».

Γιατί η προστασία από τον ήλιο είναι τόσο καθοριστική;

Το δέρμα που έχει υποβληθεί σε θεραπεία είναι για ένα διάστημα πιο ευαίσθητο στον ήλιο και τα χρωστικά κύτταρα διεγείρονται εύκολα. Γι' αυτό η προστασία από τον ήλιο είναι το βασικό βήμα για την πρόληψη κηλίδων στο σκούρο δέρμα και πρέπει να ξεκινά τις εβδομάδες πριν από τη θεραπεία και να συνεχίζεται και μετά. Η επιλογή της σκιάς, το καπέλο με φαρδύ γείσο και τα προστατευτικά ρούχα είναι εξίσου σημαντικά με το αντηλιακό.

Στο σκούρο δέρμα υπάρχει μια επιπλέον λεπτομέρεια: όχι μόνο η υπεριώδης ακτινοβολία αλλά και το ορατό φως μπορεί να προκαλέσει μελάγχρωση σε άτομα με σκούρο δέρμα. Τα αντηλιακά ευρέος φάσματος προστατεύουν από την υπεριώδη ακτινοβολία, μπορεί όμως να μην προστατεύουν επαρκώς από το ορατό φως. Τα αντηλιακά με χρώμα που περιέχουν οξείδιο του σιδήρου προστατεύουν και από το ορατό φως και γι' αυτό μπορεί να είναι χρήσιμα σε άτομα με τάση για κηλίδες. Μπορείτε να ρωτήσετε τον γιατρό σας ποιο προϊόν σας ταιριάζει.

Η ιδέα ότι τα άτομα με σκούρο δέρμα δεν χρειάζονται αντηλιακό είναι μια συχνή παρανόηση. Η μελανίνη παρέχει κάποια φυσική προστασία, δεν αρκεί όμως για να προλάβει τις κηλίδες και την αλλαγή χρώματος μετά από θεραπεία. Για τις αιτίες και τη θεραπεία των κηλίδων που ήδη υπάρχουν, δείτε το άρθρο μας «Κηλίδες στο δέρμα και μέλασμα: αιτίες, πότε να δείτε γιατρό, ποιες θεραπείες υπάρχουν».

Πριν από τη θεραπεία πείτε οπωσδήποτε στον γιατρό σας

• Αν μετά από σπυράκι, πληγή ή προηγούμενη θεραπεία σας έμεινε κηλίδα που δεν περνούσε για πολύ καιρό
• Αν έχετε τάση για διογκωμένες ουλές (χηλοειδή) ή αν υπάρχει τέτοιο ιστορικό στην οικογένειά σας
• Αν έχετε μέλασμα ή άλλο πρόβλημα χρωστικής
• Αν τις τελευταίες εβδομάδες κάνατε ηλιοθεραπεία, solarium ή χρησιμοποιήσατε προϊόν μαυρίσματος
• Όλα τα φάρμακα, τα φυτικά σκευάσματα και τα προϊόντα περιποίησης δέρματος που χρησιμοποιείτε τακτικά
• Αν έχετε ιστορικό έρπητα
• Αν είστε έγκυος ή θηλάζετε

Πότε πρέπει να επικοινωνήσετε με τον γιατρό μετά τη θεραπεία;

Όταν παρατηρήσετε αλλαγή χρώματος, μη δοκιμάσετε μόνοι σας κρέμα λεύκανσης κηλίδων, προϊόν με οξέα ή νέα θεραπεία· στο σκούρο δέρμα κάθε ερεθιστική εφαρμογή μπορεί να σκουρύνει την κηλίδα. Η έγκαιρη αξιολόγηση από γιατρό βοηθά να αντιμετωπιστεί η κατάσταση πιο αποτελεσματικά.

Τι μπορείτε να κάνετε για να μειώσετε τον κίνδυνο;

• Ζητήστε να σχεδιάσει τη θεραπεία γιατρός που αξιολογεί τον φωτότυπό σας με εξέταση και έχει εμπειρία σε σκούρο δέρμα.
• Ρωτήστε όχι τη μάρκα της συσκευής, αλλά την τεχνολογία της και αν ταιριάζει στον φωτότυπό σας.
• Ρωτήστε αν θα γίνει δοκιμαστική βολή ή δοκιμή σε μικρή περιοχή.
• Πριν και μετά τη θεραπεία μην κάνετε ηλιοθεραπεία και solarium· μην παραλείπετε την προστασία από τον ήλιο.
• Μη ζητάτε να αυξηθεί η ενέργεια ή να πυκνώσουν οι συνεδρίες για γρηγορότερο αποτέλεσμα.
• Αν κατά τη θεραπεία νιώσετε έναν οξύ πόνο ή κάψιμο διαφορετικό από τον αναμενόμενο, πείτε το αμέσως.
• Όταν αξιολογείτε πού θα γίνει η θεραπεία, χρησιμοποιήστε το άρθρο μας «Επιλογή κλινικής και γιατρού αισθητικής ιατρικής: λίστα ελέγχου ασφάλειας 10 σημείων».

Όρια των δεδομένων: μεγάλο μέρος των δημοσιεύσεων για θεραπείες με laser και φως σε σκούρο δέρμα αφορά ασθενείς ανατολικοασιατικής καταγωγής· για πολύ σκούρο δέρμα (τύποι V–VI) και για τους μεσαίους-μελαχρινούς τόνους που είναι συχνοί στην Τουρκία τα δεδομένα είναι πιο περιορισμένα. Οι περισσότερες μελέτες είναι μικρές και αναδρομικές. Γι' αυτό δεν μπορεί να σας δοθεί ένα εξατομικευμένο ποσοστό κινδύνου. Αυτή η σελίδα έχει σκοπό τη γενική ενημέρωση και δεν αντικαθιστά την ιατρική εξέταση.