Genital herpes: belirtiler, test, tedavi ve gebelik

Genital herpes, herpes simpleks virüsü tip 2 (HSV-2) ya da tip 1'in (HSV-1) genital bölgede yaptığı, ağrılı kabarcık ve yaralarla seyreden, tedavi edilebilen ama vücuttan tamamen atılamayan bir enfeksiyondur. Tanı en iyi yaradan alınan PCR testiyle konur. Asiklovir, valasiklovir ve famsiklovir atakları kısaltır; her gün alınan baskılayıcı tedavi atakları %70–80 azaltır ve partnere bulaşı düşürür.

• Dünyada 15–49 yaş arasında yaklaşık 846 milyon kişide, yani her beş yetişkinden birinde genital herpes enfeksiyonu vardır; çoğu bunu bilmez (WHO/Bristol Üniversitesi, Aralık 2024).
• İlk atak 7–10 gün antiviral ile tedavi edilir; atak tedavisi yaralar çıktıktan sonraki ilk 1 gün içinde başlanırsa en etkilidir (CDC).
• Baskılayıcı tedavi sık atak geçirenlerde atakları %70–80 azaltır (CDC); İngiliz rehberi yılda 6 ve üzeri atakta bu tedaviyi önerir (BASHH, 2024).
• Günlük valasiklovir, HSV-2'nin partnere bulaşını yaklaşık yarıya indirir; erkek prezervatifi erkekten kadına bulaşı %96 azaltır (BASHH, 2024).
• Gebeliğin son 6 haftasında yeni edinilen herpes, normal doğumda bebeğe %30–50 oranında geçebilir; tekrarlayan herpeste risk %1'in altındadır (CDC).
• HSV-2, HIV'e yakalanma riskini yaklaşık 2–3 kat artırır (WHO, CDC).

Genital herpesin tipik belirtisi, genital bölge, makat veya uyluk iç yüzünde küçük, ağrılı su kabarcıklarının açılıp sığ yaralara dönüşmesidir. İlk atakta ateş, halsizlik, kasıkta lenf bezi şişliği ve idrar yaparken yanma olabilir; iyileşme 2–4 hafta sürebilir. Sonraki ataklar genellikle daha hafif ve kısadır; öncesinde karıncalanma, yanma ya da batma hissi olabilir.

Enfeksiyonu taşıyanların çoğu ya hiç belirti fark etmez ya da belirtileri sivilce, tahriş, kıl dönmesi veya mantar sanır. Bu yüzden "partnerimde hiç yara görmedim" bulaşı dışlamaz. Genital bölgede her yara herpes değildir; sifiliz yarası (şankr) genellikle ağrısızdır ve farklı tedavi gerektirir. Ayırıcı tanı için genital yaralar ve sifiliz yazılarına bakabilirsiniz.

HSV-1 çoğunlukla dudak uçuğu yapar, ancak oral seks yoluyla genital herpese de yol açar. Genital HSV-1 enfeksiyonunda tekrarlar, HSV-2'ye göre belirgin biçimde daha seyrektir (CDC). Virüs tipini bilmek bu nedenle geleceği tahmin etmeye yardımcıdır.

Genital herpes tanısında en güvenilir yöntem, açık yaradan alınan sürüntüde virüs DNA'sını arayan PCR testidir; bu test virüsün tipini (HSV-1 veya HSV-2) de gösterir. Yara kabuklandıktan sonra testin duyarlılığı düşer; bu nedenle yara çıkar çıkmaz, ideal olarak ilk 1–2 gün içinde başvurmak gerekir.

Kan testleri (tipe özgü HSV-1/HSV-2 antikor testi) daha sınırlıdır:

CDC, belirtisi olmayan genel toplumda HSV-2 kan taraması önermez. Özel laboratuvar panellerinde "herpes IgM pozitif" sonucu tek başına yeni enfeksiyon anlamına gelmez; sonuç hekimle birlikte, belirtiler ve PCR ile değerlendirilmelidir.

Genital herpes antiviral ilaçlarla tedavi edilir; bu ilaçlar virüsün çoğalmasını durdurur, ama sinir hücrelerinde saklanan virüsü yok etmez. Kullanılan üç etken madde asiklovir, valasiklovir ve famsiklovirdir. Tedavi üç biçimde uygulanır:

• İlk atak tedavisi: CDC 7–10 gün, İngiliz rehberi (BASHH 2024) 5 gün önerir; yeni yaralar oluşmaya devam ederken, ideal olarak ilk 5 gün içinde başlanır. Ağrı için basit ağrı kesiciler, tuzlu suyla yıkama ve ağrılı idrarda ılık suyla işemek rahatlatır.
• Atak (epizodik) tedavisi: Seyrek atakta, karıncalanma başlar başlamaz 1–5 günlük kısa tedavi. İlaç önceden reçete ettirilip elde tutulursa ilk gün başlanabilir.
• Baskılayıcı tedavi: Her gün düzenli alınan düşük doz tedavi. Atak sıklığını %70–80 azaltır, belirtisiz virüs saçılımını %80–90 baskılar. BASHH, yılda 6 ve üzeri atak geçirenlerde önerir ve en geç 1 yıl sonra ilaca ara verilip atak sıklığının yeniden değerlendirilmesini ister.

Doz ve süre kişiye göre, böbrek fonksiyonu ve bağışıklık durumu dikkate alınarak hekim tarafından belirlenir. Kremler ağızdan alınan tedavi kadar etkili değildir ve rehberlerde önerilmez.

Genital herpes en çok yara varken bulaşır, ama bulaşların önemli kısmı belirtisiz virüs saçılımı sırasında olur. Saçılım en sık enfeksiyonun ilk yılında ve sık atak geçirenlerde görülür (BASHH). Riski azaltan yollar:

• Yara, karıncalanma veya yanma varken, yaralar tamamen iyileşene kadar cinsel temastan kaçınmak.
• Prezervatif: erkekten kadına bulaşı %96, kadından erkeğe yaklaşık %65 azaltır; ancak kapatmadığı deriden bulaş olabilir.
• Baskılayıcı valasiklovir: tek eşli, farklı sonuçlu çiftlerde HSV-2 bulaşını yaklaşık yarıya indirdi (BASHH).
• Dudak uçuğu varken oral seks yapmamak (HSV-1'in genitale geçişi).

Tanıyı partnerle paylaşmak zor olabilir, ama partner uzun süredir birlikteyse çoğu zaman virüsü zaten taşıyor olabilir; bu yüzden yeni tanı sadakatsizlik kanıtı değildir. Nasıl konuşulacağı partner bilgilendirme yazısında anlatılır.

Gebelikte en önemli bilgi, bebeğe bulaş riskinin annenin enfeksiyonu ne zaman aldığına bağlı olmasıdır. Gebelikten önce herpesi olan kadınlarda bebeğin yenidoğan herpesi geçirme riski çok düşüktür; annenin antikorları bebeği korur. Risk, gebeliğin son döneminde, özellikle doğuma 6 hafta kala yeni edinilen enfeksiyonda yüksektir: CDC'ye göre %30–50, İngiliz rehberine göre üçüncü trimesterde birincil enfeksiyonla doğumda virüs saçan annelerde %41.

• Herpes öyküsü olan gebeler: CDC 36. haftadan, BASHH/RCOG 2024 rehberi 32. haftadan itibaren doğuma kadar baskılayıcı asiklovir (ya da valasiklovir) önerir; erken doğum riski yüksekse 22. haftadan başlanabilir. Çoğu kadın normal doğum yapabilir.
• Doğum başladığında aktif yara veya öncü belirti varsa: CDC sezaryen önerir.
• Son trimesterde, özellikle son 6 haftada ilk atak: Planlı sezaryen önerilir.
• Partneri herpesli, kendisi herpessiz gebe: Son trimesterde cinsel ve oral temastan kaçınmak ya da korunmak konuşulmalıdır.

Gebelikte herpes öyküsünü doğum hekimine mutlaka söyleyin. Gebelikte cinsellik için gebelikte cinsel sağlık yazısına bakabilirsiniz.

• Nereye başvurulur? Deri ve Zührevi Hastalıklar, Kadın Hastalıkları ve Doğum, Üroloji veya Enfeksiyon Hastalıkları polikliniği; aile hekimi ilk değerlendirme ve yönlendirme yapabilir. Yara çıkar çıkmaz, kabuklanmadan başvurmak PCR testinin başarısını artırır.
• Test: Yaradan HSV PCR testinin hangi kamu hastanelerinde yapıldığı ve SGK kapsamı doğrulanamadı; test yapılamazsa hekim tanıyı klinik görünüme göre koyabilir.
• İlaç: Asiklovir, valasiklovir ve famsiklovir reçeteli ilaçlardır; Türkiye'deki güncel ruhsat, bulunurluk ve geri ödeme durumu resmi kaynaktan doğrulanamadı. Başkasına ait ilaçla veya reçetesiz tedaviye başlanmamalıdır.
• Türkiye yaygınlığı: Toplum temelli güncel bir Türkiye HSV-2 yaygınlık verisine ulaşılamadı.
• Gebelik: Herpes öyküsü gebelik takibinin ilk görüşmesinde doğum hekimine bildirilmelidir; 32–36. haftadan itibaren baskılayıcı tedavi planı yapılır.

• Yaygın yaralarla birlikte idrar yapamama (idrar retansiyonu): acil servis.
• Şiddetli baş ağrısı, ense sertliği, ışığa hassasiyet, bilinç bulanıklığı (menenjit olasılığı): acil servis veya 112.
• Gebelikte, özellikle son trimesterde ilk kez genital yara: aynı gün doğum hekimi.
• Bağışıklığı baskılanmış kişilerde (ör. kemoterapi, organ nakli, tedavi almayan HIV) yaygın veya iyileşmeyen yaralar: aynı gün hekim.
• Herpesli annenin ilk 4–6 haftadaki bebeğinde ateş, huzursuzluk, emmeme veya deride kabarcık: acil servis.

• Aralık 2025: RCOG, 2024 BASHH/RCOG rehberine dayalı güncel hasta bilgilendirmesinde herpes öyküsü olan gebelere 32. haftadan itibaren antiviral önerdi.
• 2024–2025: BASHH anogenital herpes rehberi (2024) ve BASHH/RCOG gebelik ve yenidoğan herpes rehberi (2024 güncellemesi) yayımlandı.
• Aralık 2024: WHO destekli çalışma, dünyada 15–49 yaşta 846 milyon kişinin genital herpesle yaşadığını, her yıl 42 milyon yeni enfeksiyon olduğunu bildirdi.
• 30 Mayıs 2025: WHO herpes simpleks bilgi notunu güncelledi.
• CDC 2021 tedavi kılavuzu hâlâ geçerli; 2024–2026'da tedavide yeni ilaç onayı saptanmadı.