Genital yara (ülser): nedenleri, testler ve Behçet farkı

Genital yara (genital ülser), penis, vulva, vajina, anüs veya çevresindeki deride ya da mukozada açılan yaradır. Cinsel yaşamı olan gençlerde en sık iki neden genital herpes ve sifilizdir. Mpox, ilaç reaksiyonu, travma ve Türkiye'de özellikle Behçet hastalığı da akla gelmelidir. Görünüşe bakarak tanı konamaz; test gerekir. Genital yarası olan herkese sifiliz ve HIV testi önerilir.

• ABD Hastalık Kontrol Merkezleri (CDC, 2021 kılavuzu): cinsel yaşamı olan genç hastalardaki genital, anal veya perianal ülserlerin çoğu herpes ya da sifilizdir; en sık neden herpestir.
• CDC (2021): genital ülserli her hastaya sifiliz serolojisi, herpes için NAAT (PCR) ve HIV testi önerilir.
• CDC (2021): tam değerlendirmeden sonra bile hastaların %25'ten fazlasında laboratuvarla doğrulanmış bir neden bulunamayabilir.
• İstanbul'da 23.986 kişinin tarandığı çalışmada Behçet hastalığı yaygınlığı 10.000'de 42 (100.000'de 420) bulundu ve yazarlar bunu dünyadaki en yüksek oran olarak bildirdi (Azizlerli ve ark., 2003). Türkiye'deki saha çalışmalarında aralık 100.000'de 20–420'dir (Alpsoy, 2017).
• Sabit ilaç erüpsiyonunda (aynı yerde tekrarlayan ilaç reaksiyonu) erkeklerde en sık tetikleyiciler trimetoprim-sülfametoksazol (%27,9), tetrasiklin grubu (%20,9) ve NSAİİ'lerdir (%12,3); belirtiler ilacı aldıktan ortalama 48 saat sonra başlar (sistematik derleme, 2026).
• Türkiye'de mpox bildirimi zorunludur; olası vaka aynı gün il sağlık müdürlüğüne bildirilir, örnekler Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü Viroloji Laboratuvarı'nda çalışılır (Sağlık Bakanlığı Mpox Rehberi, Ağustos 2024).

Genital yaranın nedenleri enfeksiyonlar ve enfeksiyon dışı durumlar olarak iki gruba ayrılır. Avustralya CYBE kılavuzu (ASHM) herpes ve sifilizi en sık, mpox ve lenfogranüloma venereumu (LGV) daha seyrek, donovanozu ve şankroidi nadir enfeksiyöz nedenler olarak sıralar. Enfeksiyon dışı nedenler arasında sabit ilaç erüpsiyonu, aftöz ülserler, travma, Behçet hastalığı, Crohn hastalığı, eroziv liken planus, liken sklerozus, kontakt dermatit ve kanser öncüsü lezyonlar ya da kanser yer alır.

Kaynak: ASHM anogenital ülser kılavuzu; CDC 2021 kılavuzu; Sağlık Bakanlığı Mpox Rehberi (2024).

Herpes ile sifiliz yarası görünüşle güvenilir biçimde ayırt edilemez; kesin ayrım için test gerekir. ASHM'ye göre herpes yaraları çoğunlukla ağrılıdır ve kasıkta hassas lenf bezleri eşlik eder; sifiliz yarası ise çoğunlukla serttir ve eşlik eden bezler hassas değildir. Ancak CDC, tipik olmayan görünümlerin sık olduğunu ve aynı kişide birden fazla nedenin birlikte bulunabileceğini vurgular.

Ayrıntılar için: genital herpes ve sifiliz (frengi): testler ve penisilin tedavisi.

Genital yarası olan kişide temel testler yaradan sürüntü ve kan testleridir. CDC (2021) ve ASHM'nin önerdiği değerlendirme şöyledir:

• Yaradan sürüntü: Herpes için NAAT (PCR); uygun laboratuvarda sifiliz için karanlık alan incelemesi veya NAAT; mpox şüphesinde kuru sürüntüyle mpox PCR.
• Kan testi: Sifiliz serolojisi. Çok erken dönemde negatif çıkabileceği için klinik şüphe sürüyorsa tekrarlanır (Yeni Zelanda genital ülser kılavuzu, 2021).
• HIV testi: HIV'i bilinmeyen herkese önerilir. Genital yara hem HIV alma hem de bulaştırma riskini artırır (CDC).
• Kasık bezi büyükse veya rektal yakınma varsa: LGV için yara, bez ya da rektumdan klamidya NAAT.
• Diğer CYBE taraması: Gonore, klamidya, gerekirse hepatit B ve C. Ayrıntı: cinsel yolla bulaşan enfeksiyon testleri, HIV testi ve pencere dönemi.
• Biyopsi: Yara sürüyor ve testler negatifse ya da beklenen tedaviye yanıt yoksa (ASHM).

Muayeneden önce yaraya krem, antiseptik veya "kurutucu" sürmemek, örneğin doğru alınmasına yardımcı olur.

Evet, çoğu durumda başlanır. CDC, sifiliz ya da ilk atak herpes şüphesi güçlüyse sonuçları beklemeden ilk başvuruda ampirik (varsayıma dayalı) tedavi başlanmasını önerir; çünkü gecikme bulaşmayı ve komplikasyonları artırır. Kılavuzlarda standart seçenekler şunlardır; ilacı ve dozu hekiminiz belirler:

• Birincil sifiliz: Kas içine benzatin penisilin G (CDC 2021).
• İlk atak herpes: Ağızdan asiklovir, valasiklovir veya famsiklovir (CDC 2021). Türkiye'de asiklovir ve valasiklovir içeren çok sayıda ruhsatlı ürün vardır (TİTCK listesi, 25.09.2026).
• LGV: Doksisiklin, 21 gün (CDC 2021).
• Şankroid: Tek doz azitromisin veya seftriakson ya da kısa süreli siprofloksasin (CDC 2021).

Evde antibiyotik kremi veya elde kalan antibiyotikleri denemek önerilmez; tanıyı zorlaştırır ve sifilizi tedavi etmez.

Behçet hastalığı, ağız ve genital bölgede tekrarlayan aftlarla seyreden, bulaşıcı olmayan, damar iltihabıyla ilişkili kronik bir hastalıktır ve Türkiye dünyada en sık görüldüğü ülkeler arasındadır. İstanbul'da yapılan saha çalışmasında yaygınlık 100.000'de 420 bulunmuştur (Azizlerli ve ark., 2003). Bu nedenle Türkiye'de tekrarlayan genital aftı olan birinde Behçet, CYBE'lerle birlikte düşünülmesi gereken başlıca tanılardandır.

Behçet'i düşündüren ipuçları şunlardır:

• Yılda birkaç kez tekrarlayan ağız aftı ile birlikte genital aft
• Genital aftın skrotumda veya büyük dudaklarda çıkması ve iz bırakarak iyileşmesi
• Gözde kızarıklık, ağrı, bulanık görme (üveit)
• Bacaklarda ağrılı kırmızı şişlikler (eritema nodozum), sivilce benzeri döküntü
• İğne batan yerde kızarıklık ve kabarıklık (paterji)

Uluslararası Behçet Kriterleri (ICBD, 2014) puanlamasında göz bulgusu, ağız aftı ve genital aftın her biri 2 puan; deri bulgusu, sinir sistemi ve damar tutulumu 1'er puan; yapıldıysa pozitif paterji testi 1 puandır. 4 ve üzeri puan Behçet sınıflamasını destekler; 27 ülkeden verilerle geliştirilen bu ölçütün duyarlılığı yaklaşık %95'tir. Tanıyı yine de hekim koyar; aynı anda CYBE testleri de yapılmalıdır, çünkü iki durum birlikte bulunabilir.

EULAR'ın 2018 önerilerine göre ağız ve genital ülserlerde yerel kortikosteroid gibi tedaviler, tekrarı önlemede ise özellikle genital ülser baskınsa kolşisin ilk seçenektir. Göz ve damar tutulumu kalıcı hasar yapabildiği için Behçet şüphesinde romatoloji veya dermatoloji ile göz muayenesi planlanmalıdır.

Evet. Sabit ilaç erüpsiyonu, belirli bir ilaç her alındığında aynı yerde yuvarlak kızarıklık, kabarcık veya yara çıkmasıdır ve erkeklerde en sık penis başında görülür. 2026'da yayımlanan 262 erkek hastalık sistematik derlemede lezyonların %72,9'u penis başındaydı; hastaların %93,1'inde sorumlu ilaç bulundu. Trimetoprim-sülfametoksazol, tetrasiklin grubu antibiyotikler ve ağrı kesici-ateş düşürücü NSAİİ'ler en sık tetikleyicilerdi. Bu nedenle hekime, son iki haftada aldığınız bütün ilaçları (reçetesiz ağrı kesiciler dahil) söyleyin. Ağız, göz ve genital bölgede birlikte yaygın soyulma ise Stevens-Johnson sendromu olabilir ve acildir.

• Nereye başvurulur? Aile hekimi (ASM) ilk değerlendirmeyi yapabilir ve yönlendirebilir. Genital yara için Deri ve Zührevi Hastalıklar ile Enfeksiyon Hastalıkları poliklinikleri; kadınlarda Kadın Hastalıkları ve Doğum; erkeklerde Üroloji uygun başvuru yerleridir. Tekrarlayan ağız-genital aft ve göz yakınmasında Romatoloji ve Göz Hastalıkları eklenir.
• Anonim HIV testi: Gönüllü Danışmanlık ve Test Merkezleri (GDTM) kimlik sormadan ücretsiz HIV testi yapar; sifiliz testi her merkezde olmayabilir (bkz. sifiliz testi ve tedavisi).
• Bildirim: Sifiliz zorunlu bildirimli hastalıklar arasındadır. Mpox şüphesinde sağlık kuruluşu vakayı aynı gün il sağlık müdürlüğüne bildirir; olgu için ilk lezyondan itibaren 21 günlük izolasyon tanımlanmıştır (Sağlık Bakanlığı Mpox Rehberi, Ağustos 2024, 2. sürüm).
• İlaç erişimi: Asiklovir, valasiklovir, benzatin penisilin, doksisiklin ve kolşisin içeren ruhsatlı ürünler TİTCK listesinde yer alır (25.09.2026). Ruhsat, eczanede o gün bulunurluğu göstermez.
• Doğrulanamayan: Türkiye'de şankroid, LGV ve donovanoz sıklığına ilişkin güncel ulusal veri bulunamadı.

• İdrar yapamama veya çok ağrılı, tamamen tıkalı idrar (özellikle ağır herpes atağında): aynı gün acil servis.
• Yüksek ateş, yaygın döküntü, ağız ve gözlerde de yara, deride soyulma (Stevens-Johnson sendromu olasılığı): 112 veya acil servis.
• Gözde ağrı, kızarıklık, ani görme kaybı ile birlikte genital-ağız aftı (Behçet üveiti olasılığı): aynı gün göz acil.
• Gebelikte, özellikle son trimesterde ilk kez genital yara: gecikmeden doğum hekimi. Yeni doğanda herpes bulaşma riski açısından değerlendirme gerekir.
• Hızla büyüyen, morarıp siyahlaşan, çok ağrılı ve ateşli yara: aynı gün acil servis.
• Cinsel saldırı sonrası yara: 112 veya en yakın acil servis; acil korunma, HIV için temas sonrası korunma (PEP) ve test için zaman önemlidir.

• Eylül 2025: Dünya Sağlık Örgütü mpox için uluslararası halk sağlığı acil durumunu sona erdirdi; klad Ib mpox için gözetim sürüyor.
• Ağustos 2024: Sağlık Bakanlığı M-Çiçeği (Mpox) Rehberi'nin 2. sürümünü yayımladı (bildirim, örnek gönderimi, 21 günlük izolasyon).
• 2026: Erkeklerde genital sabit ilaç erüpsiyonu üzerine ilk kapsamlı sistematik derleme yayımlandı (262 hasta; en sık tetikleyiciler TMP-SMX, tetrasiklinler, NSAİİ).
• Değişmeyen: CDC'nin 2021 genital ülser önerileri (herkese sifiliz ve HIV testi, herpes NAAT, gerekirse ampirik tedavi) geçerlidir.