Kemik iliği ve kök hücre bağışı

Kimler için?

Kök hücre nakli bazı kan kanserlerinde ve kan yapımını bozan hastalıklarda kullanılır. Örnekler:

• lösemi (kan kanseri) ve lenfoma (lenf bezi kanseri)
• multipl miyelom ve miyelodisplazi
• aplastik anemi gibi kemik iliği yetmezlikleri
• talasemi ve orak hücre hastalığı gibi kalıtsal kan hastalıkları
• bazı ağır bağışıklık yetmezlikleri ve kalıtsal metabolik hastalıklar

Nakil her hasta için uygun değildir; kararı hastanın hekimi verir.

HLA, bağışıklık sisteminin kendi dokusunu yabancı dokudan ayırmasını sağlayan bir hücre işaretidir. Anne ve babadan kalıtıldığı için uyum en çok kardeşlerde ve benzer kökenden gelen kişilerde bulunur. ABD’deki kayıt kurumu NMDP’ye göre hastaların yaklaşık dörtte üçünün ailesinde tam uyumlu verici yoktur; bu yüzden geniş bir gönüllü havuzu önemlidir.

TÜRKÖK ve Türk Kızılay’ın güncel sayfalarına göre 18–35 yaş arasında, ciddi ya da bulaşıcı hastalığı olmayan ve kanser tanısı almamış sağlıklı kişiler gönüllü bağışçı adayı olabilir.

Süreç nasıl işler?

Kayıt için size en yakın kök hücre bağışçı merkezine ya da Türk Kızılay’ın sabit kan alma merkezlerinden birine başvurursunuz. Süreç kabaca şöyledir:

• onam formunu doldurursunuz; bir hekim sizi muayene eder
• kan grubu, bulaşıcı hastalık testleri (HIV, hepatit B ve C, frengi) ve doku tiplemesi için 3 tüp kan alınır
• testler uygunsa doku tipiniz TÜRKÖK veri tabanına kaydedilir ve hastalarla düzenli olarak karşılaştırılır
• olası bir eşleşmede Türk Kızılay sizi arar; yeni kan örneğiyle doku uyumu doğrulanır
• ardından ayrıntılı muayene, EKG, akciğer filmi, kan ve idrar testleri ile kadınlarda gebelik testi yapılır

Toplama yöntemini hastanın hekimi, hastanın ihtiyacına ve sizin sağlığınıza göre belirler; tercihiniz de dikkate alınır.

Periferik kök hücre toplama en sık kullanılan yöntemdir. Önce birkaç gün deri altına, kök hücreleri kemik iliğinden kana geçiren bir büyüme faktörü iğnesi yapılır. Sonra bir kolunuzdan alınan kan aferez cihazından geçirilir; kök hücreler ayrılır, kalan kan diğer kolunuzdan geri verilir. İşlem yaklaşık 4–5 saat sürer; yatış ve anestezi gerekmez.

Kemik iliği toplama genel anestezi altında yapılır. Özel bir iğneyle kalça kemiğinin arka kısmından ilik alınır; dikiş gerekmez. Genellikle aynı akşam ya da ertesi gün eve dönersiniz.

TÜRKÖK’e göre bağış süreci ortalama 4–6 haftaya yayılır ve toplam 20–30 saatinizi alır.

Sonrasında

Periferik yöntemde iğneler sürerken kas ve kemik ağrısı, yorgunluk, baş ağrısı, hafif ateş ve grip benzeri halsizlik sık görülür; dalak bölgesinde dolgunluk hissedilebilir. TÜRKÖK’e göre bunlar bağıştan sonraki 48 saat içinde geçer.

Kemik iliği toplamadan sonra kalçada ağrı ve tutukluk, iğne yerlerinde hassasiyet, yorgunluk ve anesteziye bağlı geçici boğaz ya da baş ağrısı olabilir. İlk 2 hafta ağır kaldırmayın, yorucu spor yapmayın.

Birçok bağışçı birkaç gün içinde günlük işlerine döner. TÜRKÖK’e göre yan etkiler kalıcı değildir ve genellikle 1–3 haftada geçer. Kök hücreler kendini yeniler; sayıları zamanla eski düzeyine döner.

Ağrı kesiciyi kendiniz seçmeyin; bazıları pıhtılaşmayı etkiler, bağış merkezine sorun. TÜRKÖK ilk ay içinde sağlık kontrolünüzü yeniden yaptırır. Kaydınız bağıştan sonra 1 yıl pasif tutulur.

Türkiye’de

TÜRKÖK (Türkiye Kök Hücre Koordinasyon Merkezi) Sağlık Bakanlığı’na bağlıdır. Gönüllülerin ve hastaların doku bilgilerini tutan kemik iliği bankasını yürütür, nakil merkezleri arasında koordinasyonu sağlar.

TÜRKÖK 2016’dan beri Dünya Kemik İliği Bağışçıları Birliği (WMDA) üyesidir; bu yüzden yurt dışındaki bir hastayla da eşleşebilirsiniz. Bu durumda da toplama Türkiye’de yapılır, hücreler hastanın ülkesine gönderilir.

Bağışçıdan ücret istenmez ve sosyal güvencesi kullanılmaz. Adres ya da telefonunuz değişirse Türk Kızılay’a bildirin. Kimliğiniz gizli tutulur; hastayla doğrudan iletişim ancak bağıştan 2 yıl sonra ve iki taraf da isterse mümkündür.

Bağlantılı sayfalar