Schade door hydrochinon en kwikcrèmes: signalen en wat te doen

Wat kunnen deze crèmes bevatten?

Een deel van de crèmes die worden verkocht als vlekverminderend, 'bleekcrème', 'verhelderend' of 'vlekverwijderaar' bevat werkzame stoffen die in cosmetische producten verboden zijn of die alleen onder toezicht van een arts mogen worden gebruikt. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) geeft aan dat ook huidbleekmiddelen zonder kwik andere schadelijke stoffen kunnen bevatten, zoals hydrochinon. In deze producten springen drie groepen stoffen eruit:

• Hydrochinon: een stof die de aanmaak van pigment (kleurstof) vermindert. Onder toezicht van een arts kan ze worden gebruikt bij de behandeling van pigmentvlekken; de verkoop als cosmetische crème is in Turkije, de EU en het Verenigd Koninkrijk echter niet toegestaan.
• Kwikverbindingen: maken de huid lichter door de vorming van melanine te onderdrukken. Omdat ze een ernstige vergiftiging kunnen veroorzaken, zijn ze in veel landen in cosmetica verboden; toch wordt gemeld dat ze gemakkelijk verkrijgbaar zijn.
• Corticosteroïden: sterke geneesmiddelen die ontsteking onderdrukken. Het gebruik ervan in cosmetische producten is in Turkije, de EU en het Verenigd Koninkrijk verboden; toch is gemeld dat ze in sommige 'bleekproducten' voorkomen.

De kern van het probleem is deze: wie deze producten gebruikt, weet vaak niet wat erin zit. De WHO benadrukt dat bedrijven die kwikhoudende producten verkopen kwik niet altijd als ingrediënt vermelden. Voor de soorten pigmentvlekken, zonbescherming en de behandelingen die een arts kan voorstellen, kunt u ons artikel “Pigmentvlekken en melasma” lezen; dit artikel richt zich alleen op de risico's van crèmes zonder recept en van onduidelijke herkomst.

Hebt u een van de spoedsignalen uit de tabel, bel dan zonder te wachten 112 (of het alarmnummer waar u zich bevindt). Bij verschijnselen waarvoor u een arts moet raadplegen, stopt u met de crème en gaat u met de verpakking naar een arts.

Schade door hydrochinon: waarom is ochronose belangrijk?

Hydrochinon is een stof die bij de behandeling van pigmentvlekken een plaats kan hebben als ze onder toezicht van een arts en gedurende de door de arts bepaalde tijd wordt gebruikt. Het probleem ontstaat bij gebruik zonder toezicht, langdurig en in hoge concentraties. Volgens een waarschuwing van de Amerikaanse Food and Drug Administration (FDA) zijn bij vrij verkrijgbare huidbleekmiddelen met hydrochinon huiduitslag, zwelling van het gezicht en een mogelijk blijvende verkleuring gemeld.

Deze blijvende verkleuring heet exogene ochronose (ochronose door een uitwendige oorzaak). Ze ziet eruit als blauwzwarte of grijsblauwe vlekken in een net- of kantpatroon op de plek waar de crème is aangebracht, meestal in het gezicht. In een systematisch overzicht (het samenbrengen van gepubliceerde casusbeschrijvingen) met 126 patiënten bij wie ochronose samenhing met hydrochinon, werd ochronose het vaakst gemeld bij vrouwen van middelbare leeftijd en bij een donkere huid; de mediane gebruiksduur was 5 jaar. In de meeste gevallen waren producten met een hoge of onbekende concentratie gebruikt; gevallen die na enkele maanden gebruik ontstonden, zijn zeldzaam.

Het moeilijkste aan ochronose is voor mensen dit: wie het product gebruikt, ziet het vaak als een verslechtering van de vlek en gaat meer crème gebruiken. Bij ochronose maakt meer crème het probleem echter groter. De auteurs van hetzelfde overzicht geven aan dat de behandeling vaak teleurstellend is. Merkt u op de plek waar u de crème aanbrengt een blauwgrijze verkleuring op, dan is het daarom belangrijk met de crème te stoppen en naar een dermatoloog te gaan.

Hydrochinon wordt tijdens zwangerschap en borstvoeding meestal afgeraden; meer informatie vindt u in ons artikel “Medische esthetiek tijdens zwangerschap en borstvoeding”.

Signalen van kwikcrème: hoe herkent u een vergiftiging?

Wanneer kwik als crème of zeep herhaaldelijk op de huid wordt aangebracht, kan het in het bloed terechtkomen. De verschijnselen beginnen vaak sluipend; ze kunnen zich in de loop van maanden en jaren ontwikkelen en met andere ziekten worden verward. De belangrijkste effecten die de WHO en de FDA melden, zijn:

• Nieren: nierschade; het nefrotisch syndroom, waarbij het eiwitverlies via de urine toeneemt, is gemeld. De FDA wijst ook op de mogelijkheid van snel ontstaand nierfalen.
• Zenuwstelsel: beven, gevoelloosheid en tintelingen in handen en voeten of rond de mond, hoofdpijn, vermoeidheid, vergeetachtigheid, prikkelbaarheid, verlegenheid, veranderingen in het zien of horen.
• Stemming: angst, depressie; in ernstige gevallen het verlies van contact met de werkelijkheid (psychose).
• Huid: uitslag, verkleuring en littekens; verminderde weerstand van de huid tegen bacteriële en schimmelinfecties.

In de gevallen die de WHO beschrijft, was stoppen met de crème de belangrijkste stap om het kwikgehalte in bloed en urine na verloop van tijd te laten dalen; die daling kan maanden duren. Bij de meeste vrouwen die met de crème stopten, werd gemeld dat ook de nierafwijkingen afnamen. De FDA geeft echter aan dat deze producten ernstige en mogelijk blijvende gezondheidsproblemen kunnen veroorzaken. Denkt u dat u een kwikhoudende crème hebt gebruikt, ga dan naar een arts, ook als u geen klachten hebt. Welke onderzoeken nodig zijn en welke behandeling, beslist de arts.

Ook huisgenoten kunnen worden getroffen

Het risico van een kwikhoudende crème blijft niet beperkt tot degene die haar gebruikt. Volgens de FDA kunnen gezinsleden worden blootgesteld via kwikdamp die uit het product vrijkomt en via handdoeken of doeken die met kwik zijn verontreinigd. De FDA geeft ook aan dat kinderen en zwangere vrouwen een groter risico lopen door deze producten en er niet aan blootgesteld mogen worden.

• Misschien hebt u na het aanbrengen van de crème uw baby of kind geknuffeld of zijn of haar gezicht aangeraakt.
• Misschien zijn handdoeken, kussenslopen en doeken waarop de crème zat ook door anderen gebruikt.
• Misschien hebt u de crème met een naaste gedeeld of cadeau gedaan.

Geldt een van deze situaties voor u, vertel dat dan ook aan uw arts. Welke huisgenoten moeten worden beoordeeld, beslist de arts.

'Bleekcrèmes' met corticosteroïden

Crèmes met corticosteroïden zijn geneesmiddelen die bij sommige huidziekten op advies van een arts en gedurende een bepaalde tijd worden gebruikt. Wanneer ze zonder toezicht van een arts en maandenlang op het gezicht worden gesmeerd om vlekken lichter te maken of 'de huid te bleken', worden de bijwerkingen duidelijk. De bekende bijwerkingen van deze crèmes zijn:

• Dunner worden van de huid (atrofie); de huid wordt zo dun als papier, krijgt snel blauwe plekken en raakt gemakkelijk beschadigd.
• Striae, vooral in plooien zoals de oksels en de liezen.
• Zichtbaar worden van fijne rode adertjes (teleangiëctasieën).
• Puistjesachtige uitslag rond mond en neus (periorale dermatitis) en roodheid (steroïdrosacea).
• Het ontstaan, verergeren of maskeren van huidinfecties; toename van de beharing.
• Opvlammen van roodheid en branderigheid als u met de crème stopt (ontwenningsverschijnselen).

Bij gebruik op grote oppervlakken en gedurende lange tijd kunnen corticosteroïden ook de eigen hormoonhuishouding van het lichaam beïnvloeden. Hebt u lange tijd een crème met corticosteroïden gebruikt, overleg dan met een arts in plaats van zelf met de crème te stoppen; het afbouwplan maakt de arts.

Hoe herkent u een riskant product?

Een riskant product is niet altijd aan één kenmerk te herkennen; producten met kwik en corticosteroïden vermelden dat mogelijk niet op het etiket. Gebruik het product toch niet als zelfs maar één van de volgende kenmerken aanwezig is:

• Er is geen ingrediëntenlijst (bestanddelen van het product) of ze is onleesbaar.
• Er staat op de verpakking geen informatie in de taal van het land van verkoop (in Turkije: Turks); het etiket is alleen in een vreemde taal.
• Op het etiket of in de ingrediënten staan termen als 'mercury', 'Hg', 'mercurous chloride', 'calomel', 'mercuric', 'mercurio', 'mercuric iodide', 'ammoniated mercury', 'cinnabaris', 'hydrargyri oxydum rubrum'.
• Op de verpakking staat een waarschuwing als 'niet in contact brengen met zilver, goud, rubber, aluminium en sieraden'; de WHO geeft aan dat zulke waarschuwingen op kwik kunnen wijzen.
• In de ingrediënten staat 'hydroquinone', maar het product wordt als cosmetica verkocht, zonder recept en zonder advies van een arts.
• Het product wordt alleen via internet, accounts op sociale media of berichtenapps verkocht; er wordt gezegd dat het 'speciaal uit het buitenland is gehaald'.
• Er zijn onrealistische beloften zoals 'binnen een paar dagen spierwit' of 'blijvend wit'; het product wordt in een potje en zonder etiket verkocht.

In Turkije worden cosmetische producten voordat ze op de markt komen door het verantwoordelijke bedrijf aangemeld in de databank van Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu (TİTCK, het Turkse agentschap voor geneesmiddelen en medische hulpmiddelen). TİTCK geeft aan dat een registratie in het Ürün Takip Sistemi (ÜTS, het Turkse productvolgsysteem) geen vergunning, toestemming of goedkeuring van het agentschap betekent. Dat een product geregistreerd lijkt, is dus geen bewijs dat de inhoud veilig is; producten met verboden stoffen kunnen bovendien via niet-geregistreerde kanalen worden verkocht. Voor de algemene waarschuwingssignalen van namaakproducten en behandelingen van onduidelijke herkomst kunt u ons artikel “Namaakproducten en illegale behandelingen” lezen.

De wettelijke situatie per land

De onderstaande tabel vat samen wat er in de officiële regelgeving over cosmetische producten staat. Geneesmiddelen die een arts voorschrijft, vallen niet onder de regelgeving voor cosmetica maar onder de geneesmiddelenwetgeving en staan niet in deze tabel.

Ook internationaal is de situatie vergelijkbaar. Volgens de WHO moeten de landen die partij zijn bij het Verdrag van Minamata na 2020 de productie, invoer en uitvoer hebben verboden van cosmetica met een kwikgehalte boven één deel per miljoen (1 ppm), inclusief huidbleekzepen en -crèmes (behalve geregistreerde uitzonderingen). De WHO benadrukt echter dat deze producten ook in landen met een verbod via internet en andere kanalen verkocht blijven worden.

Wat moet u doen als u zo'n product hebt gebruikt?

1. Hebt u een van de spoedsignalen uit de tabel, bel dan zonder te wachten 112.
2. Stop direct met het gebruik van de crème. Was uw handen en de huid waar de crème op zat grondig.
3. Gooi de verpakking, de doos en een eventueel aankoopbewijs niet weg. Doe het product in een goed afsluitbaar zakje of een lekvrije bak en bewaar het buiten bereik van kinderen. Maak een foto van het etiket en de ingrediëntenlijst.
4. Ga naar een arts, ook als u geen klachten hebt. Vertel welk product u hoe lang en op welke delen van het lichaam hebt gebruikt, of u zwanger bent of borstvoeding geeft en met wie u samenwoont.
5. Hebt u lange tijd een crème met corticosteroïden gebruikt, maak dan samen met uw arts een plan om met de crème te stoppen.
6. Moet u het product later weggooien, gooi de gesloten bak dan niet zomaar bij het afval; informeer naar de plaatselijke regels voor afval.
7. Hebt u een ongewenst effect door het product gehad, dan kan dat volgens TİTCK eerst bij het bedrijf en daarna, met een verklaring van een arts, via de app ÜTS Mobil met inloggen via e-Devlet (het Turkse e-overheidsportaal) bij het agentschap worden gemeld.

De veilige weg bij pigmentvlekken: een behandeling die met de arts wordt gepland

De meeste pigmentvlekken zijn onschuldig, maar elke vlek heeft een andere oorzaak en behandeling. De behandeling van pigmentvlekken moet met een arts worden gepland, waarbij het type vlek, uw huidtype, een eventuele zwangerschap of borstvoeding en de medicijnen die u gebruikt worden beoordeeld. Ook de FDA adviseert in plaats van vrij verkrijgbare huidbleekmiddelen de behandelmogelijkheden voor problemen zoals ouderdoms- en zonnevlekken met een arts te bespreken. Zelfs een vlekkencrème die uw arts adviseert, mag niet langer dan de geadviseerde tijd worden gebruikt.

Welke behandeling ook wordt gekozen, de basis is dagelijkse zonbescherming; daarvoor kunt u ons artikel “Gids voor zonnebrandmiddelen” lezen. Bij welke vlekken laser- en lichtbehandelingen helpen en waarom bij melasma voorzichtigheid nodig is, leest u in ons artikel “Pigmentlasers”.

Beperkingen van het bewijs: de informatie over ochronose en kwikvergiftiging berust grotendeels op casusbeschrijvingen, casusseries en veldonderzoek van gezondheidsinstanties. Bij hoeveel van de mensen die deze producten gebruiken problemen ontstaan, is niet bekend; omdat de samenstelling en concentraties van de producten sterk wisselen, kan u geen persoonlijk risico worden genoemd. Deze pagina is bedoeld als algemene informatie en vervangt geen onderzoek door een arts.