Pigmentlasers: bij welke vlekken werken Q-switched en picosecondelasers en waarom is voorzichtigheid nodig bij melasma?

Wat is een pigmentlaser en hoe werkt hij?

Het pigment melanine, dat de huid haar kleur geeft, neemt licht van bepaalde golflengten op. Pigmentlasers geven dit licht af in zeer korte pulsen, in de orde van een miljardste van een seconde (nanoseconde) of een biljoenste van een seconde (picoseconde). De puls is zo kort dat de energie zich in de pigmentkorrels concentreert en ze in kleine stukjes breekt, voordat zij de tijd heeft om zich naar het omliggende weefsel te verspreiden. Een deel van het verbrijzelde pigment verlaat de huid binnen dagen met een dun korstje; een ander deel wordt in de loop van weken door de opruimcellen van het lichaam afgevoerd.

• Q-switched lasers: geven pulsen in de orde van nanoseconden. Dit is de groep die al vele jaren wordt gebruikt en waarover de meeste publicaties bestaan.
• Picosecondelasers: geven nog kortere pulsen. Ze zijn eerst ontwikkeld om tatoeages te verwijderen en worden sindsdien ook bij vlekken gebruikt.

In beide groepen bestaan verschillende golflengten. Korte golflengten richten zich op pigment aan het oppervlak van de huid, lange golflengten op dieper gelegen pigment; daarom wordt afhankelijk van het soort vlek en de diepte een andere laser gekozen. Het gebruik van dezelfde lasers op tatoeage-inkt wordt beschreven in het artikel “Tatoeage verwijderen met laser”.

De naam van een apparaat in de reclame of het feit dat het van een 'nieuwe generatie' is, zegt niet dat het bij uw vlek past. Wat u moet vragen, is wat de diagnose van uw vlek is, met welke technologie en golflengte het apparaat werkt en of het bij uw huidtype wordt gebruikt.

Eerst de diagnose: welke vlek wordt niet met laser behandeld?

Niet alles wat op de huid bruin lijkt, is hetzelfde. Een zonnevlek, een sproet, melasma, een vlek die na een puistje achterblijft, een geboortevlek en een moedervlek kunnen op elkaar lijken; elk is echter een andere structuur en reageert anders op laser. Belangrijker nog: ook melanoom, een vorm van huidkanker, kan er op het eerste gezicht uitzien als een gewone vlek of moedervlek.

Een laser verbrijzelt het pigment, maar stuurt geen weefsel naar het laboratorium. Wordt een vlek zonder diagnose met laser behandeld, dan verandert het uiterlijk van de afwijking, is er geen weefsel voor onderzoek verkregen en kan de werkelijke diagnose vertraging oplopen. Daarom worden moedervlekken en vlekken die van vorm, kleur of grootte veranderen, een onregelmatige rand hebben, nieuw zijn ontstaan of er anders uitzien dan de andere, niet met laser behandeld; eerst zijn een onderzoek door een dermatoloog, zo nodig een onderzoek met een vergrotend instrument (dermatoscoop) en een weefselmonster nodig.

Wat welke vlek, moedervlek of welk steelwratje betekent en welke moet worden onderzocht, wordt beschreven in het artikel “Moedervlekken, steelwratjes en vlekken”. Voor de soorten vlekken en de waarschuwingssignalen van melanoom kunt u ook het artikel “Pigmentvlekken en melasma” lezen.

Bij welke vlekken werkt het?

De reacties in deze tabel geven algemene tendensen weer; hoe uw vlek zal reageren, wordt bij het onderzoek beoordeeld. Een literatuuroverzicht over lasers bij café-au-lait-vlekken meldt dat bij minder dan de helft van de patiënten het grootste deel van de vlek lichter werd en dat de vlek bij ongeveer een op de acht patiënten terugkwam; de kwaliteit van het bewijs in de opgenomen onderzoeken is laag. Bij naevus van Ota kwam een overzicht van 57 onderzoeken tot de conclusie dat de Q-switched Nd:YAG-laser de optie is waarover de meeste gegevens bestaan.

Waarom is voorzichtigheid nodig bij melasma?

Melasma is een langdurige aandoening waarbij de pigmentcellen overgevoelig zijn geworden voor zon, warmte en hormonen. Een laser kan het aanwezige pigment verbrijzelen, maar verandert deze gevoeligheid van de pigmentcellen niet. Een literatuuroverzicht over laser- en lichtbehandelingen bij melasma meldt dat de gebruikte methoden op korte termijn werkzaam lijken, maar dat het percentage waarbij de vlek na verloop van tijd terugkomt hoog is en dat sommige technieken het risico op donkerder of lichter worden van de huid na de behandeling vergroten.

Een van de meest toegepaste methoden bij melasma is het gebruik van een Q-switched laser met lage energie, op een groot oppervlak en in een groot aantal sessies met korte tussenpozen. Na deze behandeling is gemeld dat in het gezicht vlekkerige, kleine gebiedjes ontstaan die lichter zijn dan hun omgeving. In een reeks van 14 gevallen uit Hongkong werd beschreven dat deze personen tussen 6 en 50 sessies hadden gekregen, dat de ontkleuring soms al na enkele sessies kon optreden en dat zij tegen de achtergrond van melasma tot een duidelijke ontsiering kon leiden. In dezelfde reeks werd bij vijf personen die wegens melasma waren behandeld ook geen betekenisvolle verbetering van de vlek bereikt.

De lichte vlekjes kunnen bij sommige mensen lang aanhouden of niet meer verdwijnen. Hoe vaak zulke gevallen voorkomen, is niet bekend; de gegevens berusten op reeksen van gevallen. Daarom wordt laser bij melasma alleen overwogen bij geselecteerde personen bij wie zonbescherming en crèmes onvoldoende resultaat geven, met een beperkt aantal sessies en door een ervaren arts. Wees voorzichtig met programma's van tientallen sessies die als pakket worden verkocht om 'de teint egaler te maken' of 'de huid te laten stralen'.

Waarom is het risico groter bij een donkere en gebruinde huid?

Een laser maakt geen onderscheid tussen het pigment in de vlek en het natuurlijke pigment van de huid. Hoe donkerder de eigen kleur van de huid, hoe groter het deel van het licht dat wordt opgenomen door pigment dat niet het doel is. Het gevolg is een donkere verkleuring die weken na de behandeling ontstaat en groter kan zijn dan de behandelde vlek; in de geneeskunde heet dit postinflammatoire hyperpigmentatie.

Kleine vergelijkende onderzoeken naar zonnevlekken bij Aziatische patiënten geven een indruk van de omvang van dit risico. In een onderzoek met twintig personen werd de ene gezichtshelft met een Q-switched laser en de andere met een picosecondelaser behandeld; donkere verkleuring na de behandeling werd aan de kant van de Q-switched laser bij ongeveer een op de drie personen gezien en aan de kant van de picosecondelaser bij een op de twintig. In een ander onderzoek ontstond bij acht van de 17 patiënten met zonnevlekken die met een Q-switched laser waren behandeld donkere verkleuring, en aan de kant die met IPL was behandeld niet. Deze onderzoeken zijn klein, de follow-up is kort en ze zijn met verschillende apparaten uitgevoerd; ze mogen niet worden gelezen als een percentage voor uw eigen risico.

Een gebruinde huid gedraagt zich op dezelfde manier; de behandeling wordt meestal uitgesteld tot de bruine kleur is verdwenen. De beoordeling van het huidtype, de proefbehandeling en de keuze van het apparaat worden uitgebreid behandeld in het artikel “Laser, IPL en chemische peeling bij een donkere en getinte huid”.

Voor wie is het niet geschikt en waar moet u op letten?

• Vlekken en moedervlekken zonder diagnose of die veranderen: eerst is onderzoek nodig.
• Een gebruinde huid; recente blootstelling aan zon of zonnebank of recent gebruik van een zelfbruiner
• Een donkere huid en eerder vlekken na een wond, puistje of behandeling: het risico is hoog; de arts beslist.
• Melasma: om de hierboven beschreven redenen niet de eerste keuze.
• Medicijnen en kruidenmiddelen die de huid gevoelig maken voor licht: meld alles wat u gebruikt; stop niet op eigen houtje met uw medicijn.
• Een actieve koortslip, een infectie, een open wond of een opgevlamde huidziekte in het behandelgebied
• Ziekten met pigmentverlies, zoals vitiligo: een laser kan nieuwe gebieden met pigmentverlies uitlokken.
• Zwangerschap: omdat er onvoldoende gegevens over de veiligheid zijn en de neiging tot vlekken tijdens de zwangerschap toeneemt, wordt de behandeling meestal uitgesteld.
• Een tatoeage in het gebied of pigmentatie (permanente make-up) op plekken zoals de lippen en de wenkbrauwen: het pigment kan onverwacht van kleur veranderen.

Wie moet het uitvoeren en waar?

Bij pigmentlasers is de eerste stap die de veiligheid bepaalt niet het apparaat, maar de diagnose. Onderscheiden of een vlek een zonnevlek is, melasma of een moedervlek die moet worden onderzocht, is een medische beoordeling. Daarom is het raadzaam dat de diagnose en de beslissing over de behandeling worden genomen door een arts die huidziekten kent, en dat de behandeling onder verantwoordelijkheid van een arts wordt uitgevoerd. Het algemene kader rond bevoegdheid wordt beschreven in het artikel “Wie mag medisch-esthetische behandelingen uitvoeren?”.

Het licht van deze lasers kan ernstige en onherstelbare oogschade veroorzaken als het onbeschermd in het oog komt. Iedereen in de ruimte moet een beschermbril dragen die bij de gebruikte golflengte past.

Voorbereiding op de behandeling

• Bij het onderzoek wordt de diagnose van de vlek gesteld; de arts kan de vlek met een dermatoscoop bekijken en zo nodig eerst een weefselmonster nemen.
• Bescherm u in de weken vóór de behandeling tegen de zon; gebruik geen zonnebank of zelfbruiner. Uw arts vertelt u hoe lang dat nodig is.
• Meld welke medicijnen, kruidenmiddelen en huidproducten u gebruikt. Vraag uw arts wanneer u moet stoppen met retinoïden, producten met zuren en peelings.
• Vertel in elk geval of u koortslippen hebt gehad en of u eerder na laser, licht of peeling een vlek of brandwond hebt gekregen.
• Uw arts kan, vooral bij een donkere huid, eerst een proefbehandeling op een klein gebied willen doen en de reactie van de huid in de loop van weken bekijken.
• Op de dag van de behandeling mag er geen make-up, parfum of zonnebrandmiddel op het gebied zitten.

De dag van de behandeling stap voor stap

1. Uw medische voorgeschiedenis en uw verwachtingen worden doorgenomen; het formulier voor geïnformeerde toestemming wordt gelezen en ondertekend. Meestal worden er foto's gemaakt voor het dossier.
2. De huid wordt gereinigd. Uw ogen en die van iedereen in de ruimte worden beschermd met een passende beschermbril of oogkapjes.
3. Zo nodig wordt een verdovende crème of koeling gebruikt; bij kleine vlekken is dat meestal niet nodig.
4. Het opzetstuk van de laser wordt op de vlek gericht en de pulsen worden gegeven. Bij elke puls kunt u een kort gevoel als van een terugspringend elastiekje en een knisperend geluid opmerken.
5. Bij oppervlakkige vlekken zoals zonnevlekken kan direct na de puls een grijswitte kleur op de vlek verschijnen die binnen minuten verdwijnt; de arts volgt dit als teken van de reactie op de behandeling.
6. Het gebied wordt gekoeld, er wordt een beschermende crème aangebracht en u krijgt verzorgingsadviezen. U kunt dezelfde dag naar huis.

Na de behandeling: de eerste 24 uur, de eerste week, de eerste maand

• Eerste 24 uur: er kunnen roodheid, lichte zwelling en een warm gevoel als van zonnebrand zijn. Een koel kompres kan verlichten; leg ijs niet rechtstreeks op de huid. Vermijd heet douchen, sauna, hamam en intensief sporten.
• Eerste week: de behandelde vlekken worden donkerder en vormen een dun korstje. Dat is te verwachten; krab en wrijf de korstjes er niet af en wacht tot ze vanzelf loslaten. Gebruik een mild reinigingsmiddel en de vochtinbrengende crème of crème die uw arts adviseert.
• Eerste maand: nadat het korstje heeft losgelaten, kan de huid eronder een tijd roze of lichter dan de omgeving zijn. Gebruik elke dag een breedspectrum zonnebrandmiddel en vergeet hoed en schaduw niet.
• Merkt u weken later een nieuwe donkere verkleuring in het behandelde gebied op, smeer dan niet op eigen houtje een crème tegen vlekken; meld het aan uw arts.

Hoe u een zonnebrandmiddel kiest en hoe vaak u het opnieuw aanbrengt, wordt beschreven in het artikel “Gids voor zonnebrandmiddelen”.

Te verwachten bijwerkingen en alarmsignalen

• Roodheid, lichte zwelling en een warm gevoel: nemen meestal binnen uren tot enkele dagen af.
• Donkerder worden van de vlekken en dunne korstjes: laten meestal binnen één tot twee weken los.
• Puntvormige bloedinkjes of blauwe plekjes: kunnen bij sommige instellingen voorkomen en verdwijnen binnen dagen.
• Tijdelijk roze of lichter zijn van de huid nadat het korstje heeft losgelaten

Minder vaak kunnen na de behandeling donkere verkleuring, ontkleuring, blaren, een brandwond, een opvlammende koortslip, infectie en littekens voorkomen. Kleurveranderingen herstellen meestal in de loop van maanden; bij sommige mensen kunnen ze echter lang aanhouden of niet meer verdwijnen. De verschijnselen van deze problemen, wat u thuis kunt doen en de behandelopties worden uitgebreid beschreven in het artikel “Brandwonden en pigmentvlekken na laser en IPL”; we herhalen ze hier niet.

Hoeveel sessies zijn nodig en wanneer is het resultaat zichtbaar?

Bij zonnevlekken en sproeten merkt u de eerste verandering doordat de donkerder geworden vlek binnen één tot twee weken loslaat. In de meeste vergelijkende onderzoeken is het effect van één sessie beoordeeld; bij sommige vlekken kan een tweede sessie nodig zijn. Bij geboortevlekken duurt de behandeling veel langer en worden de sessies met tussenpozen van weken of maanden herhaald. Het aantal sessies hangt af van het soort vlek, de diepte, uw huidtype en de reactie van de huid.

Hoe lang het bereikte resultaat aanhoudt, hangt af van zonbescherming. Ook als een behandelde zonnevlek lichter wordt, ontstaan er nieuwe vlekken zolang de zonneschade doorgaat; sproeten komen met de zon terug. Bij melasma en café-au-lait-vlekken komt het vaak voor dat de vlek op dezelfde plek terugkomt.

Is een picosecondelaser beter dan een Q-switched laser?

Een uitgebreid literatuuroverzicht over picosecondelasers meldt dat er bewijs is voor het gebruik van deze lasers bij goedaardige gepigmenteerde vlekken, met een kwaliteit die van onderzoek tot onderzoek verschilt, en dat het bewijs bij melasma beperkter is. In het hierboven genoemde kleine onderzoek bleek de picosecondelaser bij zonnevlekken zowel werkzamer als minder vaak aanleiding te geven tot donkere verkleuring. Het gaat om één klein onderzoek.

Kortom: er zijn gegevens dat de picosecondelaser in sommige situaties de voorkeur kan verdienen, maar dat is niet voor elke vlek en elk huidtype aangetoond. Het resultaat wordt meer bepaald door de juiste diagnose, de juiste golflengte en een voorzichtige instelling dan door de naam van het apparaat.

Wat is het verschil met IPL?

Welke van de twee geschikt is, hangt af van het soort en het aantal vlekken, de bijkomende roodheid en het huidtype. Voor wie IPL geschikt is en hoe de behandeling verloopt, wordt beschreven in het artikel “IPL (intens gepulseerd licht) bij pigmentvlekken en roodheid”.

Realistische verwachting: wat kan een pigmentlaser niet?

• Hij voorkomt niet dat er nieuwe vlekken ontstaan en vervangt zonbescherming niet.
• Hij laat melasma niet verdwijnen en kan het bij sommige mensen verergeren.
• Hij wist niet elke vlek in één sessie en zonder sporen uit; sommige vlekken worden alleen lichter.
• Hij laat niet zien of een vlek goedaardig is; hij stelt geen diagnose.
• Hij verbetert geen rimpels, verslapping of het uiterlijk van poriën.
• Een resultaat kan niet worden toegezegd; dezelfde laser geeft bij verschillende mensen een andere reactie.

Alternatieven

De mogelijkheden van peeling worden behandeld in het artikel “Chemische peeling”. Welke methode bij u past, moet worden beslist samen met uw arts, die het soort vlek bij het onderzoek vaststelt.

Deze inhoud is bedoeld als informatie en vervangt geen onderzoek.