Powikłania po wypełniaczach trwałych i półtrwałych: silikon, ziarniniaki, późne reakcje i leczenie

Co oznaczają wypełniacze trwałe i półtrwałe?

Wypełniacze dzieli się według tego, jak długo organizm potrzebuje na ich usunięcie. Wypełniacze z kwasem hialuronowym są z czasem rozkładane przez organizm, a w razie potrzeby można je rozpuścić enzymem hialuronidazą. Użyte w tym artykule określenie „wypełniacz trwały” nie oznacza, że efekt utrzyma się przez całe życie; to jedynie nazwa grupy produktów, wskazująca, że produkt zawiera substancję, która nie rozpuszcza się w organizmie.

• Płynny silikon: oleista substancja, która nie rozpuszcza się w organizmie. Może rozprzestrzeniać się wzdłuż tkanki tłuszczowej i naczyń.
• Wypełniacze z mikrosferami PMMA (polimetakrylanu metylu): zawierają drobne plastikowe kuleczki; kuleczki pozostają w organizmie.
• Żel poliakryloamidowy: żel o dużej zawartości wody, który nie rozpuszcza się w organizmie. W niektórych krajach był szeroko stosowany, a później zakwestionowany z powodu późnych powikłań.
• Tak zwane wypełniacze półtrwałe: potocznie określa się tak również wypełniacze zawierające hydroksyapatyt wapnia lub kwas poli-L-mlekowy, które utrzymują się dłużej niż kwas hialuronowy i mają pobudzać wytwarzanie kolagenu. Produkty te są z czasem rozkładane przez organizm; nie można ich jednak rozpuścić enzymem i mogą tworzyć guzki.

Ogólne powikłania wypełniaczy z kwasem hialuronowym opisujemy w artykułach „Powikłania po wypełniaczach” i „Wypełniacz z kwasem hialuronowym”. Ten artykuł skupia się na problemach charakterystycznych dla wypełniaczy, które się nie rozpuszczają lub utrzymują się długo.

Dlaczego wypełniacz trwały sprawia problemy po latach?

Organizm rozpoznaje substancję, która się nie rozpuszcza, jako ciało obce i otacza ją czymś w rodzaju otoczki. U większości osób proces ten przebiega bezobjawowo. U niektórych jednak układ odpornościowy reaguje na tę substancję nadmierną odpowiedzią zapalną. Ponieważ produkt pozostaje w organizmie, ryzyko również utrzymuje się latami: problem może pojawić się kilka miesięcy, a nawet lat po zabiegu.

Dlatego osoba często zdążyła już zapomnieć, że miała podany wypełniacz, albo mogła nigdy nie poznać nazwy produktu. Gdy na twarzy pojawia się niewyjaśniony obrzęk, dawne zabiegi mogą nie przyjść na myśl.

Czym jest ziarniniak? Jakie są jego objawy?

Ziarniniak typu ciała obcego to nagromadzenie tkanki zapalnej, które organizm tworzy w odpowiedzi na materiał wypełniacza. Źródła naukowe podają, że ziarniniak pojawia się zwykle po trwającym wiele miesięcy okresie bezobjawowym i często występuje jednocześnie we wszystkich miejscach, w które podano wypełniacz. Pod tym względem różni się od stwardnień wynikających z nagromadzenia produktu, zauważanych w pierwszych tygodniach po zabiegu.

• Wyczuwalne w miejscach zabiegu twarde obrzęki, które mogą stopniowo się powiększać
• Zaczerwienienie lub fioletowawe przebarwienie w tej okolicy
• Tkliwość przy dotyku, czasem uczucie napięcia i ból
• Czasem zaostrzenie po zakażeniu, chorobie grypopodobnej lub leczeniu stomatologicznym

W przypadku silikonu ziarniniaki i inne późne problemy mogą wystąpić po latach od zabiegu; specjaliści podkreślają, że problemy te mają niewielką skłonność do samoistnego ustępowania i mogą nie ustąpić całkowicie mimo leczenia.

Dlaczego znajomość rodzaju wcześniejszego wypełniacza jest tak ważna?

Gdy na twarzy pojawia się nowy obrzęk lub stwardnienie, jednym z pierwszych pytań lekarza jest to, w jakie miejsce, kiedy i jaki rodzaj wypełniacza podano wcześniej. Ta informacja pomaga ustalić, czy problem wiąże się z wypełniaczem z kwasem hialuronowym, czy z produktem nierozpuszczalnym, i bezpośrednio zmienia możliwości leczenia. Na przykład przy wypełniaczu z kwasem hialuronowym rozpuszczenie enzymem jest jedną z opcji, a przy silikonie takiej opcji nie ma.

Wiele osób nie zna nazwy produktu zastosowanego podczas zabiegu wykonanego przed laty; czasem zabieg mógł zostać wykonany w innym kraju lub poza placówką medyczną. Nie ma powodu do wstydu ani do ukrywania tego: nawet bez znajomości nazwy produktu przekazanie lekarzowi daty zabiegu, okolicy, czasu utrzymywania się efektu oraz tego, co wówczas powiedziano pacjentowi, jest bardzo cenne dla prawidłowej oceny. W razie potrzeby lekarz może szukać dodatkowych wskazówek co do rodzaju produktu za pomocą badań obrazowych, takich jak USG.

Czy wypełniacz trwały może się przemieszczać?

Tak, to znany problem. Zwłaszcza płynny silikon może łatwo rozprzestrzeniać się w przestrzeniach międzytkankowych i w tkance tłuszczowej. Amerykańska Agencja Żywności i Leków (FDA) podkreśla, że silikon może przemieszczać się w organizmie, co może nasilać działania niepożądane oraz utrudniać lub uniemożliwiać chirurgiczne usunięcie. Dlatego nie jest zaskakujące, że wypełniacz w ustach, okolicy oczu lub policzku po latach powoduje obrzęk w sąsiedniej okolicy.

Znacznie większe ryzyko niosą natomiast iniekcje silikonu w pośladki lub piersi w celu modelowania sylwetki: silikon może przedostać się do naczyń i zamknąć naczynia płuc, serca lub mózgu. FDA ostrzegła, że takie zabiegi mogą zakończyć się zgonem.

Zakażenie i biofilm przy wypełniaczu trwałym

Wypełniacz, który się nie rozpuszcza, tworzy podłoże, do którego powierzchni mogą przylegać bakterie. Bakterie mogą tam żyć w postaci cienkiej, chronionej warstwy zwanej biofilmem. W badaniu z udziałem pacjentów z późnymi problemami związanymi z żelem poliakryloamidowym w zdecydowanej większości pobranych próbek wykryto bakterie występujące normalnie na skórze; bakterie te wykazano nawet po latach od zabiegu.

Biofilm może przebiegać z nawracającym obrzękiem, zaczerwienieniem i wydzieliną; bywa trudny do wykrycia w standardowych badaniach i może nie reagować na krótkotrwałe leczenie farmakologiczne. Ogólne objawy zakażenia opisujemy w artykule „Zakażenie po zabiegach estetycznych”.

Dlaczego enzym rozpuszczający wypełniacze nie rozpuszcza wypełniacza trwałego?

Hialuronidaza to enzym, który rozkłada wyłącznie kwas hialuronowy. Silikon, PMMA, poliakryloamid, hydroksyapatyt wapnia i kwas poli-L-mlekowy mają inną budowę chemiczną; enzym na nie nie działa. Dlatego w przypadku tych produktów nie ma opcji „rozpuśćmy wypełniacz”.

Warto zwrócić uwagę na jeden wyjątek: czasem w tę samą okolicę na przestrzeni lat mogły zostać podane różne produkty. W takim mieszanym obrazie lekarz może rozważyć rozpuszczenie ewentualnej części z kwasem hialuronowym; część nierozpuszczalna pozostaje jednak na miejscu.

Jakie są możliwości leczenia? Co może zrobić lekarz?

Leczenie planuje się indywidualnie, w zależności od rodzaju problemu, rodzaju produktu, okolicy i czasu trwania objawów. Lekarz najpierw przeprowadza szczegółowy wywiad i badanie; może zlecić badania obrazowe, takie jak USG, a czasem pobranie wycinka tkanki (biopsję) lub posiew. Następnie może rozważyć jedno lub kilka z poniższych podejść:

• Obserwacja: ścisła kontrola w przypadku małych, stabilnych stwardnień, które nie powodują dolegliwości.
• Wstrzyknięcie leku w daną okolicę: leki mające hamować stan zapalny w ziarniniaku; leczenie to wymaga dostosowania dawki i kontroli, może mieć działania niepożądane, takie jak ścieńczenie skóry.
• Leczenie doustne: leczenie dobrane i kontrolowane przez lekarza, gdy podejrzewa się zakażenie lub biofilm.
• Opróżnienie (drenaż): w przypadku nagromadzeń zawierających płyn lub objętych stanem zapalnym.
• Metody wspomagane laserem: stosowane w niektórych ośrodkach do usuwania części produktu z danej okolicy; dowody są ograniczone.
• Chirurgiczne usunięcie: często rozważane jako ostateczna opcja, ponieważ ziarniniak może wnikać w otaczające tkanki w postaci palczastych wypustek. Usunięcie nie zawsze może być całkowite; wiąże się z własnymi zagrożeniami, takimi jak blizna, zniekształcenie i uszkodzenie nerwów.

Postępowanie w tych problemach wymaga doświadczenia, a czasem współpracy specjalistów dermatologii, chirurgii plastycznej, okulistyki lub chorób zakaźnych. Należy zachować ostrożność wobec podejść obiecujących szybkie i ostateczne rozwiązanie.

Normalne, do lekarza czy nagły przypadek?

W przypadku nagłej zmiany zabarwienia i bólu po niedawnym podaniu wypełniacza obowiązują ostrzeżenia z artykułu „Kiedy po wypełniaczu jest to stan nagły?”.

Co można zrobić w domu, a czego nie należy robić?

• Należy dokumentować zmianę datami i zdjęciami; notować jej wielkość i zmiany zabarwienia.
• Warto spróbować przypomnieć sobie, w jaką okolicę, kiedy i jaki produkt podano w przeszłości; jeśli zachowały się dokumenty, należy je zabrać ze sobą.
• Należy poinformować lekarza o gorączce, bólu zęba lub niedawno przebytym zakażeniu.

Czego nie robić:

• Nie masować stwardnienia, nie uciskać go i nie nakłuwać igłą.
• Nie stosować ciepła bez konsultacji z lekarzem.
• Nie przyjmować na własną rękę antybiotyków, leków ani kremów z kortykosteroidami.
• Nie poddawać się podaniu nowego wypełniacza w tę samą okolicę, aby zamaskować problem.
• Nie kupować w internecie „preparatów rozpuszczających wypełniacz” ani podobnych produktów.

Jak zmniejszyć ryzyko

• Przed zabiegiem należy zapytać o nazwę i rodzaj produktu, który ma zostać podany, oraz o to, czy rozpuszcza się w organizmie; warto poprosić o te informacje na piśmie.
• Przed każdym nowym zabiegiem należy poinformować o wszystkich wcześniej podanych wypełniaczach, nawet bez znajomości nazwy produktu.
• Nie należy zgadzać się na iniekcje płynnego silikonu ani podobnych substancji w celu modelowania sylwetki, zwłaszcza pośladków i piersi.
• Należy unikać iniekcji wykonywanych w miejscach niebędących placówkami medycznymi, takich jak mieszkanie, hotel czy salon kosmetyczny; szczegóły opisujemy w artykule „Podrobione produkty i zabiegi w nielegalnych, niekontrolowanych miejscach”.
• Jeśli na twarzy znajduje się dawny wypełniacz, a planowany jest nowy zabieg, lekarz może chcieć najpierw ocenić daną okolicę.
• W razie wystąpienia problemu należy zachować spokój i postępować krok po kroku: wskazówki zawiera artykuł „Co robić, gdy po zabiegu estetycznym wystąpi powikłanie”.

Gdzie wiedza naukowa jest ograniczona?

Nie wiadomo dokładnie, jak często występują późne problemy związane z wypełniaczami trwałymi; dane opierają się głównie na seriach przypadków i doświadczeniu specjalistów. Badań porównujących ze sobą metody leczenia, o mocnych dowodach, jest niewiele. Dlatego zalecenia lekarza będą indywidualne i mogą się z czasem zmieniać.