Gerucht: „Op jonge leeftijd botulinetoxine (in de volksmond ‘botox’) laten zetten voorkomt rimpels” — Wat zegt de wetenschap?

Kort antwoord: dat staat niet vast. Botulinetoxine vermindert tijdelijk de beweging van de mimische spieren; daarom wordt aangenomen dat het het ontstaan van lijnen die door herhaalde spierbeweging dieper worden, kan vertragen. Er zijn gegevens die dit ondersteunen, maar ze zijn beperkt: het vaakst aangehaalde onderzoek berust op één enkel tweelingpaar. Er is geen sterk bewijs dat een behandeling die op jonge leeftijd begint terwijl er geen duidelijke lijn is, jaren later verschil maakt. Voor het vertragen van huidveroudering is zonbescherming sterker onderbouwd.

Waar komt het gerucht vandaan?

De laatste jaren wordt botulinetoxine aan twintigers aangeboden voordat er rimpels zijn, onder de naam ‘preventieve’ behandeling. Op sociale media wordt deze aanpak vaak als een noodzaak voorgesteld: ‘als je nu niet begint, ben je te laat’. Achter de gedachte zit een echte logica; het probleem is dat die logica wordt gepresenteerd als een bewezen resultaat.

Wat is de logica: dynamische lijn, statische lijn

Een deel van de lijnen in het gezicht ontstaat door de beweging van de mimische spieren. Lijnen die verschijnen wanneer u fronst, uw voorhoofd optrekt of lacht en die verdwijnen als het gezicht in rust is, heten dynamische lijnen. Naarmate dezelfde beweging in de loop van jaren wordt herhaald en de huid haar elasticiteit verliest, kunnen deze lijnen ook zichtbaar worden als het gezicht niet beweegt; die heten statische of vastgezette lijnen.

Botulinetoxine vermindert het samentrekken van de spier door de prikkel van de zenuw naar de spier tijdelijk te blokkeren. Daaruit komt de gedachte van preventief behandelen voort: als de spier minder samentrekt, plooit de huid minder en kan het vastzetten van de lijn worden uitgesteld. Die redenering is biologisch aannemelijk. Aannemelijk is echter niet hetzelfde als bewezen. Hoe de stof werkt, wordt uitgebreid beschreven in ons artikel “Botulinetoxine”.

Wat zegt het bewijs?

Het vaakst aangehaalde gegeven over dit onderwerp is een casusbeschrijving waarin twee zussen, een eeneiige tweeling, worden vergeleken. Een van de tweelingzussen liet het voorhoofd en het gebied tussen de wenkbrauwen 13 jaar lang regelmatig behandelen, de andere in dezelfde periode slechts twee keer. Bij de zus die regelmatig was behandeld, werden in deze gebieden in rust geen vastgezette lijnen gezien, bij de andere wel. De gebieden van het gezicht die niet waren behandeld, waren bij beide zussen op vergelijkbare wijze verouderd. Ook de follow-up van dezelfde tweeling in latere jaren is gepubliceerd.

Een tweede soort gegevens gaat over herhaalde behandelingen. In een onderzoek bij volwassenen met lijnen tussen de wenkbrauwen in rust is gemeld dat deze lijnen geleidelijk afnamen bij mensen die drie keer werden behandeld met vier maanden ertussen. Dit onderzoek mat de verbetering van bestaande lijnen, niet of er later lijnen ontstaan bij jonge mensen zonder lijnen.

Ook een recente systematische review over preventief gebruik komt tot een vergelijkbare conclusie: er zijn gegevens dat vroeg behandelen het vastzetten van lijnen kan uitstellen door de spierbeweging te verminderen; de onderzoeken verschillen echter sterk van elkaar, en de werkzaamheid en de veiligheid op lange termijn zijn nog niet volledig vastgesteld.

Waarom is dit bewijs beperkt?

• Eén enkel tweelingpaar: een casusbeschrijving, hoe opvallend ook, is niet voldoende om te veralgemenen. Ook de gewoonten van de tweeling wat betreft zon, roken, leefstijl en huidverzorging kunnen verschillen.
• Het ontbreken van een vergelijkingsgroep: er zijn geen gecontroleerde onderzoeken die dezelfde mensen tientallen jaren volgen, waarbij een deel wel en een deel niet wordt behandeld.
• Een andere vraag: de meeste onderzoeken zijn gedaan bij mensen van middelbare leeftijd met lijnen. Of beginnen als twintiger zonder lijnen verschil maakt als veertiger, is niet rechtstreeks gemeten.
• Belangenverstrengeling: een deel van de onderzoeken op dit gebied is uitgevoerd met steun van fabrikanten van de producten of met deelname van medewerkers van fabrikanten; de resultaten moeten met dat in gedachten worden gelezen.
• Het effect is tijdelijk: als de behandeling wordt gestaakt, keert de spierbeweging terug. Mimiek is niet de enige factor die het uiterlijk jaren later bepaalt; ook de zon, de genen en structurele veranderingen van de huid spelen een rol.

Zoals we ook in ons artikel “Huidverzorging en medische esthetiek in uw twintiger jaren” aangeven, is de opvatting dat behandelen voordat er rimpels zijn op lange termijn voordeel geeft daarom wel wijdverbreid, maar is het bewijs hierover beperkt.

De onbekenden van vroeg en vaak behandelen

Bij het beoordelen van preventief behandelen moet niet alleen met het mogelijke voordeel, maar ook met de onzekerheden rekening worden gehouden. Iemand die op jonge leeftijd begint, moet de behandeling mogelijk enkele keren per jaar en tientallen jaren lang herhalen om het effect te behouden. Er zijn zeer weinig onderzoeken die de gevolgen van zo langdurig cosmetisch gebruik volgen.

• De mogelijkheid dat het effect afneemt: botulinetoxine is een eiwit en het lichaam kan er neutraliserende antistoffen tegen aanmaken. In dat geval kan de behandeling na verloop van tijd minder werken of niet meer werken. Consensuspublicaties van deskundigen stellen dat de werkelijke frequentie hiervan bij cosmetisch gebruik onbekend is en mogelijk wordt onderschat. Belangrijk is dit: als dezelfde stof later om een medische reden nodig is, bijvoorbeeld bij bepaalde spier- en zenuwziekten, kan het uitblijven van effect een probleem worden.
• Onnodige behandeling: zich nu al laten behandelen voor een lijn die nooit een probleem zal geven of pas jaren later ontstaat, betekent dat u bij elke behandeling de kans op bijwerkingen aanvaardt terwijl het voordeel onzeker is. Bijwerkingen zoals een tijdelijk hangend ooglid of hangende wenkbrauw, asymmetrie en hoofdpijn kunnen ook op jonge leeftijd voorkomen.
• Mimiek en uitdrukking: als de spierbeweging in een jong gezicht meer dan nodig wordt verminderd, kan dat de gezichtsuitdrukking beïnvloeden.
• Verwachting en gewoonte: esthetische behandelingen die op jonge leeftijd beginnen, kunnen ertoe bijdragen dat gewone veranderingen van het gezicht als een probleem worden gezien en dat het aantal behandelingen toeneemt.

Mogelijke bijwerkingen en wanneer u een arts moet raadplegen, worden beschreven in ons artikel “Bijwerkingen na botulinetoxine”.

Op welke leeftijd beginnen?

Voor botulinetoxine met een cosmetisch doel bestaat geen algemeen aanvaarde ‘juiste beginleeftijd’. De onderzoeken zijn bij volwassenen gedaan, en de beslissing wordt niet op kalenderleeftijd genomen, maar op grond van het gezicht van de persoon. Bij sommige mensen beginnen lijnen zich vroeg vast te zetten door sterke mimische spieren of een uitgesproken gewoonte om te fronsen; bij anderen ontstaat tot op hoge leeftijd geen duidelijke lijn.

Zich laten behandelen voor een lijn die ook in rust zichtbaar begint te worden, is niet hetzelfde als zich laten behandelen terwijl er geen enkele lijn is, ‘zodat er later geen komt’. Het eerste is een behandeling die op een bestaande verandering is gericht en waarvan het effect in onderzoeken is aangetoond. Het tweede berust op een veronderstelling waarvan het nut nog niet duidelijk is aangetoond. Tegen niemand kan vanwege zijn of haar leeftijd worden gezegd ‘u bent te laat’ of ‘u moet nu beginnen’; het is verstandig terughoudend te zijn bij uitspraken die zulke druk uitoefenen.

Sterker onderbouwd: zonbescherming

Wilt u huidveroudering vertragen, dan is bescherming tegen de zon de stap met het stevigste bewijs. In een gerandomiseerd gecontroleerd onderzoek in Australië bij ongeveer 900 volwassenen jonger dan 55 jaar werd bij mensen die elke dag een zonnebrandmiddel gebruikten na 4,5 jaar geen meetbare toename van huidveroudering vastgesteld; in deze groep was de huidveroudering duidelijk minder dan bij mensen die het zonnebrandmiddel naar eigen inzicht gebruikten.

Dit is het soort bewijs dat we voor preventieve botulinetoxine niet hebben: een groot aantal deelnemers, willekeurige toewijzing en een follow-up van jaren. Zonbescherming heeft niet alleen betrekking op mimische lijnen, maar ook op vlekken, aantasting van de huidstructuur en het risico op huidkanker. Niet roken, voldoende slaap en een eenvoudige verzorging die de huid niet irriteert, horen ook bij dit kader. Een vergelijkbare beoordeling voor de dertiger jaren staat in ons artikel “Huidverzorging en medische esthetiek in uw dertiger jaren”.

Als u het toch overweegt

• Neem de beslissing niet op grond van algemene adviezen op sociale media, maar met een arts die uw gezicht in beweging en in rust onderzoekt.
• Vraag uw arts: ‘Wat gebeurt er als ik deze behandeling niet laat doen?’; een arts die kan zeggen dat de behandeling niet nodig is, wekt vertrouwen.
• Bespreek hoe vaak de behandelingen worden herhaald en hoe dit plan in de loop van de jaren verder gaat; vraag niet om kortere tussenpozen dan nodig.
• Zorg ervoor dat de behandeling alleen door een arts wordt uitgevoerd, in een zorginstelling en met een product waarvan de herkomst bekend is.
• Meld altijd zwangerschap, borstvoeding, spier- en zenuwziekten en de medicijnen die u gebruikt.

Conclusie

Dat een behandeling met botulinetoxine op jonge leeftijd latere rimpels voorkomt, is geen bewezen feit, maar een aannemelijke veronderstelling die door beperkte gegevens wordt ondersteund. Er zijn observaties dat lijnen zich minder vastzetten in gebieden die regelmatig zijn behandeld; of beginnen bij een jong iemand zonder lijnen jaren later verschil maakt en wat de gevolgen zijn van tientallen jaren gebruik, is echter niet bekend. Zonbescherming is daarentegen een maatregel waarvan in een gecontroleerd onderzoek is aangetoond dat ze huidveroudering vertraagt. De beslissing over een behandeling moet na onderzoek samen met uw arts en zonder haast worden genomen.