Littekens en keloïd: soorten, wie is er gevoelig voor, behandelopties en wanneer naar een arts?

Wat is een litteken en waarom krijgt iedereen andere littekens?

Na elke verwonding die tot in de middelste huidlaag (de dermis) reikt, herstelt de huid zich met nieuw weefsel dat vooral uit collageen bestaat. Dat herstelweefsel is het litteken. Alles wat de huid verwondt, kan een litteken achterlaten: snijwonden, brandwonden, operaties, puistjes, waterpokken, vaccinaties, piercings en tatoeages.

Hoe het litteken eruit gaat zien, wordt samen bepaald door de diepte en de plaats van de wond, of er tijdens de genezing aan de wond wordt getrokken, of er een infectie ontstaat, de leeftijd, de huidskleur en erfelijke aanleg. Het rijpen van een litteken duurt maanden; het vervagen en vlakker worden kan twee jaar of langer duren. Daarom kan het misleidend zijn om vroeg te oordelen over het uiteindelijke uiterlijk van een nieuw litteken.

Welke soorten littekens zijn er?

Ingezonken littekens na acne zijn een apart onderwerp en worden in dit artikel niet uitvoerig behandeld; voor de soorten en de opties kunt u het artikel “Acnelittekens (puistjeslittekens)” raadplegen. Voor streepvormige littekens die ontstaan bij zwangerschap of gewichtsverandering helpt het artikel “Striae (stretchmarks)” u op weg.

Wat is het verschil tussen een hypertrofisch litteken en keloïd?

Beide zijn verheven littekens en ze kunnen op het eerste gezicht op elkaar lijken, maar ze gedragen zich verschillend. Een hypertrofisch litteken blijft binnen de grens die de wond heeft getrokken en neemt na verloop van tijd meestal vanzelf af. Keloïd daarentegen breidt zich uit over de gezonde huid, kan veel groter worden dan de oorspronkelijke wond en wordt niet vanzelf kleiner.

• Keloïd kan tijdens de groei jeuken, prikken of pijn doen; als de groei stopt, nemen deze klachten meestal af.
• De kleur kan dicht bij de huidskleur liggen, of roze, rood, paars of donkerder dan de omliggende huid zijn.
• Op de oorlel heeft het meestal de vorm van een ronde, harde zwelling; op de borst en de schouder heeft het de neiging zich over de huid uit te breiden.
• Ligt het op of bij een gewricht, dan kan het de beweging bemoeilijken.
• Keloïd is niet besmettelijk en gaat niet over in kanker.

Het onderscheid is niet altijd gemakkelijk; of een litteken hypertrofisch is of keloïd, wordt bij onderzoek vastgesteld. Dat onderscheid is belangrijk, omdat het behandelplan en het risico op terugkeer verschillen.

Wie heeft aanleg voor keloïd?

Keloïd kan bij iedereen ontstaan, maar bij sommige mensen is de kans duidelijk groter:

• Mensen die eerder keloïd hadden: dit is het sterkste waarschuwingssignaal.
• Familiegeschiedenis: volgens de American Academy of Dermatology heeft ongeveer een derde tot de helft van de mensen met keloïd ten minste één bloedverwant die het ook heeft.
• Huidskleur: bij zwarte mensen is het risico het grootst; ook bij mensen met een donkerdere huid van Aziatische, Latijns-Amerikaanse en mediterrane afkomst komt het vaker voor dan bij mensen met een lichte huid.
• Leeftijd: het ontstaat vaker in de periode van de puberteit tot in de dertig.
• Zwangerschap: gemeld is dat de kans op keloïd in deze periode toeneemt.
• Plaats: de voorkant van de borst, de schouders, het bovenste deel van de rug, de oorlel en het oorkraakbeen, de kin en de hals en de onderbenen zijn het vaakst aangedaan.

Op plaatsen waar voortdurend aan de wond wordt getrokken (het midden van de borst, de schouder, boven gewrichten) is de kans op een verheven litteken groter. Keloïd kan ook ontstaan na een klein puistje, een insectenbeet of een oorgaatje; de wond hoeft niet groot te zijn.

Welke opties zijn er voor littekens en keloïd?

Geen enkele methode wist een litteken helemaal uit; het doel is het litteken vlakker en zachter te maken, de kleur te laten vervagen en jeuk en pijn te verminderen. Bij keloïd werkt niet één methode bij iedereen; artsen gebruiken meestal meerdere methoden samen, met langdurige follow-up. Welke methode geschikt is, wordt bij onderzoek bepaald op basis van het type litteken, de plaats, de grootte, de leeftijd ervan en de reactie op eerdere behandelingen.

Er zijn ook andere geneesmiddelen die in het litteken worden toegediend en gecombineerde behandelingen; uw arts beslist welke wordt gebruikt en met welke tussenpozen. Voor hoe lasers werken en hoe het herstel verloopt, kunt u het artikel “Fractionele laser” raadplegen.

Voor gels met uienextract, plantaardige oliën en veel producten die als littekencrème worden verkocht, is het bewijs zwak of tegenstrijdig. Een pas genezen wond vochtig houden, er niet aan trekken en haar tegen de zon beschermen zijn daarentegen algemeen aanvaarde eenvoudige maatregelen; de zon kan de kleur van een nieuw litteken donkerder maken.

Komt keloïd terug als het operatief wordt verwijderd?

Dit is een van de belangrijkste eigenschappen van keloïd. Keloïd wegsnijden maakt een nieuwe wond in de huid, en bij iemand met aanleg kan ook die nieuwe wond met keloïd genezen. De American Academy of Dermatology vermeldt dat bijna alle keloïden die alleen chirurgisch worden verwijderd terugkomen; ook de NHS schrijft dat chirurgie om dezelfde reden meestal niet wordt aanbevolen en dat het litteken groter kan terugkomen.

Daarom wordt chirurgie, als ze wordt overwogen, gepland samen met aanvullende methoden na de operatie, zoals injecties, druk, siliconen of bestraling, en is langdurige follow-up nodig. Actuele behandelalgoritmen vermelden dat bij kleine en enkelvoudige keloïden chirurgie samen met aanvullende behandeling kan worden gebruikt, terwijl bij grote en talrijke keloïden het doel meestal is ze te verkleinen en de klachten te verminderen. Met geen enkele methode daalt het risico op terugkeer tot nul.

Waar moet u op letten bij esthetische behandelingen, piercings en tatoeages als u aanleg hebt voor keloïd?

Bij iemand met aanleg kan elke ingreep die de huid verwondt het begin zijn van een nieuw keloïd. Dat betekent niet dat geen enkele behandeling mogelijk is; de beslissing moet echter in het besef van dit risico worden genomen.

• Piercing: de veiligste optie is er geen te laten zetten. De oorlel en vooral het oorkraakbeen zijn plaatsen waar keloïd vaak voorkomt. Hebt u er een laten zetten en merkt u verdikking rond het gaatje, ga dan zonder te wachten naar een arts; opnieuw laten prikken wordt afgeraden.
• Tatoeage en tatoeageverwijdering: beide verwonden de huid. Het niet laten doen verkleint het risico; bent u vastbesloten, vertel dan over uw aanleg en bespreek een klein proefgebied.
• Esthetische behandelingen: vertel de arts vóór behandelingen die de huid verwonden, zoals laser, middeldiepe en diepe chemische peeling, behandelingen met naalden en een draadlift, in elk geval over keloïd in uw voorgeschiedenis en over vergelijkbare littekens in uw familie. De arts kan de behandeling uitstellen of een oppervlakkiger optie of een klein proefgebied voorstellen.
• Operaties en tandheelkundige ingrepen: een noodzakelijke operatie mag niet uit angst voor keloïd worden uitgesteld; als u de chirurg vooraf inlicht, kunnen de plaats van de snede en de latere littekenzorg daarop worden afgestemd.
• Acne: vroege en effectieve behandeling van acne verkleint het risico op littekens; puistjes uitknijpen en openkrabben vergroot het.

Merkt u na een verwonding of behandeling dat het litteken dikker of harder wordt of jeukt, dan is het belangrijk vroeg hulp te zoeken; methoden zoals druk en siliconen zijn effectiever als er vroeg mee wordt begonnen. Voor alles wat u vóór een behandeling aan de arts moet vertellen, kunt u de artikelen “Voorbereiding op een medisch-esthetische behandeling” en “Medische esthetiek bij medicijngebruik en chronische ziekte” raadplegen. De risico's van een esthetische behandeling thuis of buiten een zorginstelling zijn beschreven in het artikel “Naaldloze fillerpen en behandelingen thuis”.

Wanneer moet u naar een arts?

Voor een oud litteken dat geen last geeft en niet groeit, hoeft u niet naar een arts. Als een verheven litteken u hindert of groeit, kan een vroege beoordeling helpen de groei te stoppen.

Keloïd gaat niet over in kanker; maar niet elke verhevenheid die op keloïd lijkt, is keloïd. Sommige zeldzame huidtumoren en andere ziekten kunnen er vergelijkbaar uitzien. Bij een plek met de bovenstaande kenmerken wordt de diagnose gesteld bij onderzoek, zo nodig met een weefselmonster.

Realistische verwachtingen

• Het litteken verdwijnt niet helemaal; het doel is een litteken dat vlakker en zachter is, waarvan de kleur dichter bij de omgeving ligt en dat minder hindert.
• De behandeling duurt meestal maanden en vraagt herhaalde toepassingen.
• Keloïd kan ook na een geslaagde behandeling terugkomen; daarom is follow-up belangrijk.
• Hypertrofische littekens kunnen na verloop van tijd ook vanzelf afnemen; niet elk verheven litteken vraagt meteen om een ingreep.
• Belast het litteken u psychisch, deel dat dan met uw arts; ook camouflerende make-up en psychologische ondersteuning behoren tot de opties.