Problemy po mezoterapii: zakażenie, guzki i ziarniniaki, alergia, zapalenie tkanki podskórnej, przebarwienia — co robić?

Jakie problemy mogą wystąpić po mezoterapii?

Mezoterapia polega na podawaniu różnych substancji do skóry lub pod skórę za pomocą wielu drobnych wstrzyknięć. Nie jest to jeden zabieg, lecz grupa zabiegów bardzo różniących się składem i techniką; szczegóły i stan dowodów opisuje nasz artykuł „Mezoterapia”. Niniejszy artykuł dotyczy problemów, które mogą pojawić się po zabiegu.

Międzynarodowy dokument konsensusu dotyczący mezoterapii dzieli działania niepożądane na trzy grupy: związane z drobnym urazem wywołanym przez igłę (ból, siniaki), miejscowe lub ogólne reakcje związane ze wstrzykiwanym produktem oraz wynikające z nieprzestrzegania zasad higieny lub z nieprawidłowego wykonania zabiegu. Podział ten jest użyteczny, ponieważ większości problemów z drugiej i trzeciej grupy można zapobiec dzięki właściwemu produktowi i właściwym warunkom.

Swoiste problemy po iniekcjach 'rozpuszczających tłuszcz', ukierunkowanych na tkankę tłuszczową (wyraźny obrzęk, owrzodzenie skóry, zajęcie nerwu, zagłębienia powierzchni), omówiliśmy osobno w naszym artykule „Problemy po iniekcjach rozpuszczających tłuszcz i mezoterapii”; tutaj tego nie powtarzamy.

Jak długo utrzymują się zaczerwienienie, obrzęk i siniaki?

Drobne bąble, zaczerwienienie, uczucie pieczenia lub kłucia i niewielki świąd w miejscach wkłuć są w pierwszych godzinach czymś zwykłym. Drobne siniaki i niewielki obrzęk, zwłaszcza wokół oczu, mogą utrzymywać się kilka dni. Objawy te powinny z każdym dniem słabnąć; o ich przebiegu można przeczytać w naszym artykule „Siniaki i obrzęk”.

Zaczerwienienie, ucieplenie, ból lub wydzielina, które narastają, zamiast słabnąć, nowe wykwity pojawiające się po kilku dniach oraz stwardnienia, które nie znikają mimo upływu tygodni, wykraczają poza spodziewany przebieg.

Jak rozpoznać zakażenie po mezoterapii?

Każde wstrzyknięcie otwiera w skórze małą drogę, którą mogą wniknąć drobnoustroje; w mezoterapii takich punktów jest bardzo dużo. Wczesne zakażenia bakteryjne objawiają się zwykle w pierwszych dniach narastającym zaczerwienieniem, uciepleniem, bólem, ropną wydzieliną, a czasem gorączką. Szczegółowy opis tych objawów zawiera nasz artykuł „Zakażenie po zabiegach estetycznych”.

Zasadniczym problemem swoistym dla mezoterapii są jednak zakażenia ujawniające się późno. Kilka tygodni po zabiegu w miejscach wkłuć pojawiają się liczne czerwonofioletowe, bolesne, twarde zgrubienia, z których czasem sączy się wydzielina. Najczęściej nie ma gorączki ani ogólnego osłabienia; dlatego zmiany bywają brane za trądzik, ukąszenia owadów lub alergię, co opóźnia rozpoznanie.

Co pokazują ogniska zakażeń prątkami atypowymi?

Znaczną część tych późnych zakażeń wywołują tak zwane prątki atypowe, czyli drobnoustroje występujące w wodzie i środowisku, które najczęściej nie reagują na zwykłe antybiotyki. W przeglądzie systematycznym poświęconym takim zakażeniom związanym z mezoterapią w 30 publikacjach zidentyfikowano łącznie 423 pacjentów. Większość stanowiły kobiety; zmiany występowały najczęściej na brzuchu, pośladkach i udach. Większość zakażeń ustąpiła po leczeniu farmakologicznym, jednak u wielu pacjentów potrzeba było więcej niż jednego leku lub cyklu leczenia, zdrowienie trwało tygodnie i często pozostawały blizny.

Doniesienia o ogniskach zakażeń pokazują, że źródłu można zwykle zapobiec. W ognisku we Francji drobnoustrój wyizolowano zarówno od pacjentów, jak i ze środowiska; jako prawdopodobne źródło wskazano czyszczenie urządzenia do wielokrotnych wstrzyknięć wodą z kranu. W innym skupisku przypadków, opisanym przez amerykańskie Centra Kontroli i Zapobiegania Chorobom (CDC), wstrzyknięcia wykonywała w domu osoba nieposiadająca prawa wykonywania zawodu lekarza. Pacjenci podawali, że nie stosowano higieny rąk, środka do odkażania skóry ani rękawiczek, a lek pobierano z fiolek wielodawkowych; w chwili przeprowadzania wywiadów, od 10 do 16 tygodni po zabiegu, u 11 z 14 pacjentów zmiany nadal się utrzymywały.

W takiej sytuacji do prawidłowego rozpoznania lekarz musi zlecić specjalne posiewy. Dlatego lekarzowi, do którego zgłasza się pacjent ze zgrubieniami pojawiającymi się po tygodniach, trzeba koniecznie powiedzieć o przebytej mezoterapii, jej miejscu i dacie.

Czym są guzek i ziarniniak i czym różnią się od zakażenia?

Guzek to wyczuwalne stwardnienie w skórze lub pod skórą. Ziarniniak to tkanka zapalna, którą układ odpornościowy tworzy, otaczając substancję, która dostała się do tkanki i której nie potrafi usunąć. Po mezoterapii opisywano ziarniniaki typu ciała obcego, rozwijające się w odpowiedzi na wstrzykniętą substancję. Pojawiają się zwykle po tygodniach lub miesiącach jako twarde, czerwone lub cieliste wyniosłości odpowiadające miejscom wkłuć.

W jednym z opublikowanych przypadków liczne ziarniniaki na twarzy rozwinęły się po podaniu metodą mezoterapii produktu, który nie został wytworzony do wstrzykiwań ani dopuszczony do tego celu. Wstrzykiwanie do skóry produktów kosmetycznych wytworzonych do stosowania na skórę jest pod tym względem szczególnie ryzykowne.

Ziarniniak i zakażenie prątkami atypowymi mogą z zewnątrz wyglądać bardzo podobnie, ale leczy się je zupełnie inaczej. Rozróżnienie umożliwiają badanie, w razie potrzeby badania obrazowe, wycinek tkanki (biopsja) i posiew. Dlatego próby samodzielnego leczenia guzków lekami z kortykosteroidem lub antybiotykiem opóźniają rozpoznanie i mogą pogorszyć stan.

Jak wygląda zapalenie tkanki tłuszczowej (panniculitis)?

Panniculitis to zapalenie podskórnej tkanki tłuszczowej. Po mezoterapii, zwłaszcza po zabiegach na ciele, opisywano je jako głębokie, bolesne, czerwonofioletowe stwardnienia w okolicach wstrzyknięć. Uważa się, że może ono wynikać z ciśnienia wstrzyknięcia, miejscowego urazu albo z samych wstrzykiwanych substancji; również zakażenie prątkami może przybierać obraz zapalenia tkanki podskórnej.

W wycinkach tkanek pobranych w skupisku przypadków analizowanym przez CDC stwierdzono uszkodzenie i zapalenie tkanki tłuszczowej; choć obraz odpowiadał zakażeniu, nie można było wykluczyć reakcji chemicznej lub alergicznej, ponieważ wstrzykiwanych substancji nie udało się zabezpieczyć. Gojące się zapalenie tkanki podskórnej może pozostawić zapadnięcia skóry, blizny i ściemnienie; dlatego ważna jest wczesna ocena.

Czy mezoterapia może wywołać alergię?

Może. Mieszanki do mezoterapii najczęściej zawierają więcej niż jedną substancję: na przykład witaminy, wyciągi roślinne, środki miejscowo znieczulające i konserwanty. Im więcej substancji, tym większe prawdopodobieństwo alergii na którąś z nich i tym trudniej ustalić substancję odpowiedzialną, gdy dojdzie do reakcji. Skład 'naturalny' lub 'roślinny' nie oznacza, że alergia nie wystąpi.

Alergia może pozostać miejscowa, w postaci swędzących bąbli w miejscach wkłuć utrzymujących się dłużej, niż oczekiwano, i pokrzywki; bardzo rzadko może przejść w ciężką reakcję obejmującą cały organizm (anafilaksję). Szczegółowy opis objawów i postępowania zawiera nasz artykuł „Reakcje alergiczne w zabiegach estetycznych”. O znanych alergiach i wcześniejszych reakcjach na wstrzyknięcia trzeba koniecznie powiedzieć przed zabiegiem.

Czy po mezoterapii zostają przebarwienia?

W miejscach wkłuć mogą pozostać małe brązowe plamki. Najczęstszą przyczyną jest to, że stan zapalny lub siniak w skórze, gojąc się, pozostawia ślad w postaci ściemnienia (przebarwienie pozapalne). Zdarza się to częściej przy ciemnej karnacji i na skórze wystawionej w okresie gojenia na słońce. Ściemnienie pozostające po zakażeniu, ziarniniaku i zapaleniu tkanki podskórnej może być wyraźniejsze i trwać dłużej.

Większość takich przebarwień jaśnieje w ciągu miesięcy; na ten proces wyraźnie wpływa ochrona przed słońcem. Nie należy samodzielnie stosować produktów rozjaśniających przebarwienia; ogólne przyczyny przebarwień i możliwości postępowania opisuje nasz artykuł „Przebarwienia skóry i melasma”.

Dlaczego zasadniczym problemem są mieszanki o nieznanym składzie?

Dla mieszanek stosowanych w mezoterapii nie ma wspólnej, standardowej receptury. Międzynarodowy dokument konsensusu stwierdza, że nie można mówić o większej skuteczności mieszanek niż pojedynczych substancji, ponieważ mieszanki bardzo się różnią, a składników nie porównywano pojedynczo. Dokument zaleca sporządzanie mieszanek wyłącznie z produktów dopuszczonych do łącznego stosowania oraz podawanie różnych substancji osobnymi strzykawkami i w osobne punkty.

Mieszanka o nieznanym składzie stwarza trzy odrębne problemy: jej jałowość i czystość są niepewne; nie można z góry ocenić, czy pacjent jest uczulony na któryś ze składników; gdy pojawi się problem, lekarz nie wie, z czym ma do czynienia. W skupisku przypadków analizowanym przez CDC pacjentom powiedziano, że wstrzykuje się im wyciągi roślinne, ale ponieważ fiolek nie odnaleziono, rzeczywistego składu nigdy nie ustalono. Szczegóły zawiera nasz artykuł „Podrobione produkty i zabiegi w nielegalnych, niekontrolowanych miejscach”.

Normalne, skonsultować z lekarzem czy stan nagły?

Co może zrobić lekarz?

Lekarz najpierw bada pacjenta; pyta, kiedy, gdzie, przez kogo i jakim produktem wykonano zabieg. Zależnie od sytuacji może rozważyć następujące postępowanie:

• Przy spodziewanych skutkach ubocznych: obserwacja i zalecenia pielęgnacyjne.
• Przy reakcji alergicznej: leczenie uznane przez lekarza za odpowiednie; przy ciężkiej reakcji pomoc w trybie nagłym, a następnie skierowanie do odpowiedniej specjalności w celu ustalenia odpowiedzialnej substancji.
• Przy podejrzeniu zakażenia: pobranie materiału z wydzieliny lub tkanki; przy zgrubieniach o późnym początku zlecenie specjalnych posiewów w kierunku prątków.
• Przy zakażeniu prątkami atypowymi: leczenie prowadzone wspólnie ze specjalistą chorób zakaźnych, w którym najczęściej stosuje się długotrwale więcej niż jeden lek, oraz w razie potrzeby chirurgiczne opróżnienie zmian.
• Przy podejrzeniu guzka, ziarniniaka lub zapalenia tkanki podskórnej: badanie obrazowe, takie jak ultrasonografia, w razie potrzeby biopsja i leczenie wybrane przez lekarza zależnie od wyniku.
• W sprawie pozostałych przebarwień i blizn: omówienie odpowiednich możliwości po całkowitym wygaśnięciu stanu zapalnego.

Ogólne kroki, które można podjąć w razie problemu, przedstawia nasz artykuł „Co robić, gdy po zabiegu estetycznym wystąpi powikłanie?”.

Co można zrobić w domu, a czego nie należy robić?

• Należy przestrzegać zaleceń pielęgnacyjnych lekarza, utrzymywać okolicę w czystości i myć ręce przed jej dotknięciem.
• Należy ustalić nazwę i skład podanego produktu oraz datę zabiegu; opakowanie, zdjęcie lub dokumentację, jeśli są dostępne, warto zachować.
• Zmiany warto dokumentować zdjęciami z datą, wykonywanymi w tym samym świetle; w razie gorączki należy ją mierzyć i zapisywać.
• W okresie gojenia okolicę należy chronić przed słońcem.

Czego nie należy robić:

• Nie należy wyciskać zgrubień i guzków, nakłuwać ich igłą ani zrywać strupów.
• Nie należy samodzielnie zaczynać antybiotyku, kremu z kortykosteroidem ani leku przeciwalergicznego; niewłaściwe leczenie może opóźnić rozpoznanie.
• O ile lekarz tego nie zaleci, nie należy masować okolicy ani przykładać do niej ciepła lub lodu.
• Dopóki problem nie zostanie rozwiązany, nie należy poddawać się kolejnemu wstrzyknięciu ani innemu zabiegowi w tej samej okolicy.
• Nie należy zwlekać ze zgrubieniami pojawiającymi się po tygodniach w przekonaniu, że 'same przejdą'.

Jak zmniejszyć ryzyko

• Zabieg powinien wykonać lekarz, po badaniu lekarskim, w placówce ochrony zdrowia posiadającej zezwolenie; nie należy zgadzać się na wstrzyknięcia w warunkach takich jak dom, hotel lub salon kosmetyczny.
• Należy zapytać o nazwę i skład podawanego produktu oraz o to, czy został wytworzony do wstrzykiwań; o informację warto poprosić na piśmie.
• Warto poprosić, aby produkt został otwarty przy pacjencie, z zamkniętego, oryginalnego opakowania z etykietą; nie należy zgadzać się na przygotowane wcześniej mieszanki bez etykiety ani na mieszanki, których składu się nie ujawnia.
• Należy zwrócić uwagę, czy skórę oczyszczono roztworem antyseptycznym oraz czy używa się rękawiczek i jałowych igieł jednorazowego użytku; jeśli zabieg wykonuje się urządzeniem, warto zapytać, czy części stykające się ze skórą są jednorazowe.
• Należy powiedzieć o alergiach, przyjmowanych lekach, chorobach wpływających na układ odpornościowy i przebytej opryszczce.
• Jeśli w okolicy zabiegu występuje czynne zakażenie, zaostrzenie trądziku, opryszczka lub otwarta rana, zabieg należy odroczyć.

Przy wyborze miejsca zabiegu może się przydać nasz artykuł „Wybór kliniki i lekarza medycyny estetycznej”.

Gdzie wiedza naukowa jest ograniczona?

Działania niepożądane mezoterapii znane są głównie z opisów przypadków, serii przypadków i raportów o ogniskach zakażeń; nie ma wiarygodnego odsetka pokazującego, na ile zabiegów przypada jeden problem. Ponieważ stosowane mieszanki i techniki bardzo się różnią, wyników jednej publikacji nie można uogólniać na inny produkt lub zabieg. Brakuje też badań porównawczych dotyczących tego, przy których substancjach guzki, ziarniniaki i zapalenie tkanki podskórnej występują częściej i jakie leczenie jest najodpowiedniejsze. Dlatego nie można podać indywidualnego odsetka ryzyka; ta strona ma charakter informacyjny i nie zastępuje badania lekarskiego.