Zastrzyki i spraye do nosa na opaleniznę: ryzyko melanotanu

Czym jest melanotan i dlaczego nazywa się go 'zastrzykiem na opaleniznę'?

Melanotan I i melanotan II to wytworzone w laboratorium odpowiedniki hormonu regulującego w organizmie kolor skóry (hormonu alfa-melanotropowego, w skrócie alfa-MSH). Pobudzając komórki barwnikowe skóry (melanocyty), powodują ściemnienie skóry nawet bez przebywania na słońcu. W internecie i mediach społecznościowych sprzedaje się je jako 'zastrzyki na opaleniznę', 'tan injections', krople lub spraye do nosa, najczęściej w postaci proszku w fiolkach, który należy rozpuścić w wodzie.

Melanotan II wpływa nie tylko na kolor skóry, ale również na inne cele w mózgu. Dlatego może wywoływać samoistne wzwody i pobudzenie seksualne; w internecie jest reklamowany także w tym celu. Opracowana jako lek i kontrolowana postać melanotanu I nosi nazwę afamelanotyd; lek ten jest zarejestrowany wyłącznie do stosowania w ograniczonej liczbie stanów medycznych pod nadzorem lekarza specjalisty i nie podaje się go w celu opalenia. Produkty 'melanotan' sprzedawane w internecie nie są tym zarejestrowanym lekiem.

Krótka odpowiedź: zastrzyki, krople i spraye do nosa z melanotanem nie są lekami zatwierdzonymi do opalania. Brakuje danych o tym, na ile są bezpieczne; opisywane działania niepożądane opierają się na opisach przypadków i małych badaniach. Dlatego na pytanie 'jak bardzo jest to ryzykowne' nie można odpowiedzieć konkretną liczbą; ryzykiem jest sama niewiadoma.

Dlaczego nie wiadomo, co zawiera produkt kupiony w internecie?

W przypadku zarejestrowanego leku kontroluje się jego skład, czystość i jałowość produkcji. Produkty z melanotanem pochodzą natomiast ze źródeł niekontrolowanych. Gdy w laboratorium zbadano fiolki z melanotanem II kupione od trzech różnych sprzedawców internetowych, okazało się, że choć każdy sprzedawca podawał zawartość 10 mg w fiolce, zmierzona ilość wynosiła od mniej niż połowy do około dziewięciu dziesiątych wartości podanej na etykiecie. W fiolkach dwóch sprzedawców znaleziono ponadto niezidentyfikowane obce substancje.

Badanie to nie oceniało, czy produkty zawierały drobnoustroje; nikt jednak nie może zagwarantować, że produkt wytwarzany bez kontroli jest jałowy. Irlandzki urząd ds. leków również podkreśla, że nie ma żadnej gwarancji co do jakości, bezpieczeństwa i skuteczności tych produktów.

• Ilość jest niepewna: liczba na etykiecie nie odpowiada ilości, która faktycznie trafia do organizmu.
• Skład jest niepewny: w fiolce mogą być inne substancje albo nie być wcale melanotanu.
• Jałowość jest niepewna: rozpuszczanie proszku w wodzie w domu i wstrzykiwanie to etapy narażone na zanieczyszczenie drobnoustrojami; dzielenie się igłą lub fiolką zwiększa ryzyko zakażeń przenoszonych przez krew.
• Gdy pojawi się problem, rozpoznanie i leczenie mogą być trudniejsze, ponieważ nie wiadomo dokładnie, czego Państwo używali.

Ogólne zagrożenia i sygnały ostrzegawcze związane z produktami niewiadomego pochodzenia opisano w artykule „Podrobione produkty i zabiegi w nielegalnych, niekontrolowanych miejscach”, a objawy stanu zapalnego w miejscu wstrzyknięcia – w artykule „Zakażenie po zabiegach estetycznych”.

Dlaczego na tej stronie nie ma 'dawki melanotanu 2'?

Choć dawka jest jednym z najczęściej wyszukiwanych tematów, na tej stronie nie podajemy dla żadnego produktu z melanotanem dawki, częstości stosowania ani informacji o 'kuracji'. Nie wynika to z ukrywania informacji, lecz z tego, że bezpieczna dawka po prostu nie istnieje:

• Ponieważ żaden urząd ds. leków nie zatwierdził melanotanu do opalania, nie ma sprawdzonej i uznanej dawki.
• Ponieważ rzeczywista ilość w fiolce może różnić się od etykiety, nawet zapisana liczba nie mówi, co Państwo sobie wstrzykują.
• Krążące w internecie tabele 'dawek początkowych' pochodzą z niekontrolowanych źródeł. W przypadku opisanym w USA osoba, która według własnej relacji wstrzyknęła sześciokrotność zalecanej ilości 'początkowej', była monitorowana na oddziale intensywnej terapii z powodu wyraźnego przyspieszenia czynności serca, rozpadu mięśni i zaburzenia czynności nerek.
• Nie da się przewidzieć, jakie będą działanie i skutki uboczne u dwóch osób stosujących ten sam produkt.

Opisywane działania niepożądane i rodzaj dowodów

Większość wiedzy o działaniach niepożądanych melanotanu pochodzi z opisów przypadków, relacji samych użytkowników i nielicznych dawnych badań z udziałem ochotników. Tego rodzaju dowody nie pokazują, jak często występuje dane działanie niepożądane; pokazują jedynie, że może ono wystąpić. Do brytyjskiego urzędu ds. leków w latach 2012–2022 wpłynęło 16 zgłoszeń podejrzewanych działań niepożądanych związanych z melanotanem II; urząd zaznacza osobno, że zgłoszenia nie są dowodem związku przyczynowego, a działania niepożądane są zgłaszane niedostatecznie.

Znamiona i czerniak: co mówią dowody, a czego nie mówią?

Melanotan bezpośrednio pobudza komórki barwnikowe skóry. Dlatego dermatolodzy zwracają największą uwagę na znamiona. W opublikowanych przypadkach opisywano, że w trakcie stosowania w krótkim czasie pojawiało się wiele nowych znamion, istniejące znamiona ciemniały, a niektóre wykazywały pod mikroskopem nieprawidłowe cechy. Przegląd z 2017 roku przytacza cztery przypadki czerniaka, który rozwinął się z istniejących znamion w trakcie stosowania lub wkrótce po nim. W 2025 roku w Wielkiej Brytanii opisano przypadek czerniaka w jamie ustnej (na dziąśle szczęki) u młodej kobiety, która w celu opalenia stosowała melanotan II w sprayu do nosa.

Przypadki te nie dowodzą, że melanotan wywołuje czerniaka. Wiadomo, że część użytkowników jednocześnie korzysta z solarium lub intensywnie się opala; czerniak może i tak występować u tych osób częściej, a opisy przypadków nie pozwalają oddzielić tych czynników. Z drugiej strony obraz ten jest sygnałem ostrzegawczym: w publikacjach naukowych otwarcie wyraża się obawę, że substancja pobudzająca komórki barwnikowe, której bezpieczeństwa nie sprawdzono, może przyspieszać zmiany znamion, zwłaszcza u osób z licznymi znamionami lub predyspozycją do czerniaka.

To, które zmiany znamion należy pokazać lekarzowi (kryteria ABCDE i objaw 'brzydkiego kaczątka'), szczegółowo opisaliśmy w artykule „Pieprzyki, włókniaki miękkie i plamy na skórze”; nie powtarzamy tego tutaj.

Czy opalenizna uzyskana dzięki melanotanowi chroni przed słońcem?

Nie, nie można na tym polegać. Brytyjska publiczna służba zdrowia (NHS) podaje, że opalona skóra nie jest chroniona przed szkodliwym działaniem słońca i że nie istnieje zdrowy sposób opalania. Amerykańska Agencja Żywności i Leków (FDA) w 2007 roku wysłała list ostrzegawczy do firmy sprzedającej melanotan II z twierdzeniem, że chroni przed rakiem skóry, i zaleciła konsumentom zaprzestanie stosowania produktu.

Uczciwie trzeba przyznać, że w małym badaniu klinicznym z 2004 roku z melanotanem I o jakości leku zaobserwowano w opalonej skórze mniej komórek uszkodzonych przez oparzenie słoneczne. Wynik ten pochodzi jednak z czteroosobowej grupy, nie można go przenosić na produkty sprzedawane w internecie ani na melanotan II i nie pokazuje on, że taka opalenizna zastępuje krem z filtrem, cień czy odzież. To samo badanie wykazało też, że melanotan w połączeniu ze światłem słonecznym nasila opalanie; może to zachęcać użytkowników do częstszego opalania się.

Skuteczne sposoby ochrony przed słońcem opisano w artykule „Krem z filtrem (ochrona przeciwsłoneczna)”.

Czy spray do nosa lub krople są bezpieczniejsze niż zastrzyk?

Nie. Spray do nosa, krople i zastrzyk wprowadzają do organizmu tę samą substancję inną drogą; brak wkłucia może zmniejszać ryzyko zakażenia, ale nie usuwa działania samej substancji. Według irlandzkiego urzędu ds. leków produkty te, wdychane lub wstrzykiwane, działają wewnątrz organizmu, więc nie mogą być uznane za kosmetyki.

W Wielkiej Brytanii jeden szczegół może wprowadzać w błąd: urząd ds. leków wyjaśnił, że zastrzyki i peny z melanotanem II uznaje za leki, natomiast spraye do nosa klasyfikuje jako leki tylko wtedy, gdy są sprzedawane z deklaracją leczenia lub zapobiegania chorobie. Jest to kwestia klasyfikacji; nie oznacza, że spray jest bezpieczny. Opisany przypadek czerniaka w jamie ustnej dotyczy właśnie osoby stosującej spray do nosa.

Stan prawny w poszczególnych krajach

Poniższa tabela przedstawia wyłącznie to, co wyraźnie podano w źródłach urzędowych. Przepisy mogą się zmieniać; tabela nie stanowi opinii prawnej.

Kto powinien zachować szczególną ostrożność?

Nie określono grupy osób, która mogłaby bezpiecznie stosować melanotan. W poniższych sytuacjach nieznane ryzyko może mieć poważniejsze następstwa:

• Osoby z licznymi znamionami lub znamionami o nieregularnym wyglądzie; osoby, które przebyły czerniaka lub mają czerniaka w rodzinie.
• Osoby o jasnej karnacji, łatwo ulegające oparzeniom, często doznające oparzeń słonecznych lub korzystające z solarium.
• Osoby poniżej 18. roku życia: irlandzki urząd ds. leków ostrzega, że produkty te w kolorowych opakowaniach i z dodatkami smakowymi są coraz częściej kierowane do młodzieży. Ogólne zasady dotyczące medycyny estetycznej u młodych osób opisano w artykule „Medycyna estetyczna u nastolatków”.
• Kobiety w ciąży lub karmiące piersią: brak jakichkolwiek danych o bezpieczeństwie w tym okresie.
• Osoby z chorobą serca, nadciśnieniem tętniczym lub chorobą nerek: opisywane kołatanie serca, wzrost ciśnienia i problemy z nerkami mogą być u nich groźniejsze.
• Osoby regularnie przyjmujące leki: nie da się przewidzieć, czy produkt o nieznanym składzie wejdzie w interakcje z Państwa lekami.

Co robić, jeśli używali Państwo takiego produktu?

Jeśli w przeszłości stosowali Państwo melanotan i obecnie nie mają dolegliwości, nie ma powodu do paniki; ważne są jednak pewne kroki:

1. Należy odstawić produkt. Jest to pierwsze zalecenie irlandzkiego i brytyjskiego urzędu ds. leków dla osób go stosujących.
2. Należy pokazać znamiona lekarzowi, najlepiej dermatologowi. Podczas badania trzeba otwarcie powiedzieć o stosowaniu melanotanu, o tym, kiedy i jak długo go Państwo stosowali, oraz o nawykach związanych z solarium i opalaniem; informacje te zmieniają ocenę lekarza.
3. Należy zachować pozostały produkt, jego pudełko lub informacje o zakupie; w razie problemu pomogą ustalić, czego Państwo używali.
4. Warto zanotować lub fotografować przy tym samym oświetleniu znamiona, które pojawiły się lub zmieniły w trakcie stosowania lub po nim; trzeba też sprawdzić, czy w jamie ustnej i w nosie nie pojawiła się nowa ciemna plama.
5. Jeśli wystąpiły działania niepożądane, należy powiedzieć o tym lekarzowi; w Turcji działanie niepożądane można zgłosić przez TÜFAM.
6. Jeśli dzielili się Państwo produktem z innymi lub korzystali ze wspólnej igły, należy powiedzieć o tym lekarzowi; zdecyduje on, czy potrzebne są badania w kierunku zakażeń przenoszonych przez krew.

Objawy reakcji alergicznej i pierwsze kroki opisano w artykule „Reakcje alergiczne w zabiegach estetycznych”. Jadąc na szpitalny oddział ratunkowy, należy zabrać ze sobą fiolkę lub pudełko stosowanego produktu.

Jeśli chcą Państwo mieć opaloną skórę

Chęć opalonego wyglądu jest zrozumiała; każda opalenizna uzyskana na słońcu, w solarium lub za pomocą substancji działającej od wewnątrz organizmu ma jednak swoją cenę. Samoopalające balsamy i spraye nakładane na skórę (w większości z substancją czynną dihydroksyacetonem) wytwarzają kolor na powierzchni skóry i nie są przeznaczone do działania wewnątrz organizmu; nie są jednak całkowicie wolne od problemów, a uzyskany kolor nie zastępuje kremu z filtrem. O tym, która metoda jest odpowiednia dla Państwa skóry, zwłaszcza przy licznych znamionach lub raku skóry w wywiadzie, można porozmawiać z lekarzem.

Ograniczenia dowodów: nie ma kontrolowanych badań bezpieczeństwa dotyczących sprzedawanych w internecie postaci melanotanu I i II. Informacje o działaniach niepożądanych na tej stronie opierają się na opisach przypadków, dawnych badaniach z udziałem kilku ochotników, przeglądach i stanowiskach instytucji regulacyjnych. Dlatego nie można powiedzieć, jak często występuje dane działanie niepożądane ani jakie jest Państwa indywidualne ryzyko. Ta strona ma charakter ogólnoinformacyjny i nie zastępuje badania lekarskiego.