Blizny i bliznowce (keloidy): rodzaje, kto ma skłonność, możliwości leczenia i kiedy zgłosić się do lekarza?

Czym jest blizna i dlaczego u każdego wygląda inaczej?

Po każdym urazie sięgającym środkowej warstwy skóry (skóry właściwej) skóra naprawia się nową tkanką, w której przeważa kolagen. Ta tkanka naprawcza to blizna. Bliznę może pozostawić wszystko, co uszkadza skórę: skaleczenie, oparzenie, operacja, wyprysk, ospa wietrzna, szczepienie, piercing czy tatuaż.

O wyglądzie blizny decydują łącznie głębokość i umiejscowienie rany, to, czy w trakcie gojenia rana była napinana i czy doszło do zakażenia, a także wiek, kolor skóry i skłonność dziedziczna. Dojrzewanie blizny trwa miesiącami; blednięcie i spłaszczanie może zająć dwa lata lub dłużej. Dlatego zbyt wczesna ocena ostatecznego wyglądu nowej blizny może być myląca.

Jakie są rodzaje blizn?

Wklęsłe blizny po trądziku to odrębny temat, którego ten artykuł nie omawia szczegółowo; ich rodzaje i możliwości leczenia opisuje artykuł „Blizny potrądzikowe”. W sprawie linijnych blizn pojawiających się w ciąży lub przy zmianach masy ciała pomocny będzie artykuł „Rozstępy”.

Czym różni się blizna przerostowa od bliznowca?

Obie są bliznami wypukłymi i na pierwszy rzut oka mogą być do siebie podobne, jednak zachowują się inaczej. Blizna przerostowa pozostaje w granicach wyznaczonych przez ranę i z czasem przeważnie cofa się samoistnie. Bliznowiec natomiast wykracza na zdrową skórę, może stać się znacznie większy od pierwotnej rany i samoistnie się nie zmniejsza.

• Rosnący bliznowiec może swędzieć, kłuć lub boleć; gdy wzrost ustaje, dolegliwości te przeważnie się zmniejszają.
• Może mieć kolor zbliżony do koloru skóry, różowy, czerwony, fioletowy albo ciemniejszy od otaczającej skóry.
• Na płatku ucha ma zwykle postać okrągłego, twardego guzka; na klatce piersiowej i barku ma skłonność do rozrastania się po powierzchni skóry.
• Nad stawem lub w jego pobliżu może utrudniać ruch.
• Bliznowiec nie jest zaraźliwy i nie przekształca się w nowotwór złośliwy.

Rozróżnienie nie zawsze jest łatwe; o tym, czy blizna jest przerostowa, czy jest bliznowcem, rozstrzyga badanie. Ma to znaczenie, ponieważ plan leczenia i ryzyko nawrotu są różne.

Kto ma skłonność do bliznowców?

Bliznowiec może powstać u każdego; u niektórych osób prawdopodobieństwo jest jednak wyraźnie większe:

• Osoby, które miały już bliznowiec: to najsilniejszy sygnał ostrzegawczy.
• Wywiad rodzinny: według Amerykańskiej Akademii Dermatologii od około jednej trzeciej do połowy osób z bliznowcami ma co najmniej jednego krewnego z bliznowcem.
• Kolor skóry: ryzyko jest najwyższe u osób czarnoskórych; także u osób o ciemniejszej karnacji pochodzenia azjatyckiego, latynoamerykańskiego i śródziemnomorskiego bliznowce występują częściej niż u osób o jasnej karnacji.
• Wiek: pojawiają się częściej w okresie od dojrzewania do wieku trzydziestu kilku lat.
• Ciąża: opisywano, że w tym okresie prawdopodobieństwo powstania bliznowca rośnie.
• Okolica: najczęściej zajęte są przednia powierzchnia klatki piersiowej, barki, górna część pleców, płatek i chrząstka ucha, żuchwa i szyja oraz podudzia.

W okolicach, w których rana jest stale napinana (środek klatki piersiowej, bark, okolice nad stawami), prawdopodobieństwo wypukłej blizny jest większe. Bliznowiec może powstać także po niewielkim wyprysku, ukąszeniu owada lub przekłuciu ucha; rana nie musi być duża.

Jakie są możliwości leczenia blizn i bliznowców?

Żadna metoda nie usuwa blizny całkowicie; celem jest spłaszczenie i zmiękczenie blizny, zblednięcie jej koloru oraz zmniejszenie świądu i bólu. W przypadku bliznowców jedna metoda nie działa u wszystkich; lekarze najczęściej stosują kilka metod łącznie i z długą obserwacją. O tym, która metoda jest odpowiednia, rozstrzyga badanie z uwzględnieniem rodzaju blizny, jej umiejscowienia, wielkości, wieku i odpowiedzi na wcześniejsze leczenie.

Istnieją także inne leki podawane do blizny oraz leczenie skojarzone; o tym, co i w jakich odstępach zastosować, decyduje lekarz. Sposób działania laserów i przebieg gojenia opisuje artykuł „Laser frakcyjny”.

Dla żeli z wyciągiem z cebuli, olejków roślinnych i wielu produktów sprzedawanych jako kremy na blizny dowody są słabe lub sprzeczne. Utrzymywanie świeżo zagojonej rany w wilgotnym środowisku, unikanie jej napinania i ochrona przed słońcem to natomiast proste, powszechnie przyjęte środki; słońce może spowodować ściemnienie nowej blizny.

Czy bliznowiec nawraca po usunięciu chirurgicznym?

To jedna z najważniejszych cech bliznowca. Wycięcie bliznowca tworzy w skórze nową ranę, a u osoby ze skłonnością także ta nowa rana może zagoić się bliznowcem. Amerykańska Akademia Dermatologii podaje, że prawie wszystkie bliznowce usunięte wyłącznie chirurgicznie nawracają; również NHS pisze, że z tego powodu operacji zwykle się nie zaleca, a blizna może odrosnąć jako większa.

Dlatego jeśli rozważa się operację, planuje się ją razem z metodami uzupełniającymi stosowanymi po zabiegu, takimi jak wstrzyknięcia, ucisk, silikon lub radioterapia, i potrzebna jest długa obserwacja. Aktualne algorytmy leczenia podają, że przy małych i pojedynczych bliznowcach można łączyć chirurgię z leczeniem uzupełniającym, a przy dużych i mnogich celem jest najczęściej zmniejszenie zmian i złagodzenie dolegliwości. Żadna metoda nie sprowadza ryzyka nawrotu do zera.

Skłonność do bliznowców a zabieg estetyczny, piercing i tatuaż: na co zwrócić uwagę?

U osoby ze skłonnością każda interwencja uszkadzająca skórę może być początkiem nowego bliznowca. Nie oznacza to, że żadnego zabiegu nie można wykonać; decyzję trzeba jednak podejmować ze świadomością tego ryzyka.

• Piercing: najbezpieczniej jest z niego zrezygnować. Płatek ucha, a zwłaszcza chrząstka ucha to miejsca, w których bliznowce są częste. Jeśli po przekłuciu pojawi się zgrubienie wokół otworu, należy bez zwłoki zgłosić się do lekarza; ponowne przekłuwanie nie jest zalecane.
• Tatuaż i usuwanie tatuażu: oba uszkadzają skórę. Rezygnacja zmniejsza ryzyko; przy zdecydowaniu na zabieg należy powiedzieć o skłonności i omówić wykonanie małego obszaru próbnego.
• Zabiegi estetyczne: przed zabiegami uszkadzającymi skórę, takimi jak laser, średnio głęboki i głęboki peeling chemiczny, zabiegi z użyciem igieł i lifting nićmi, trzeba koniecznie powiedzieć lekarzowi o przebytych bliznowcach i podobnych bliznach w rodzinie. Lekarz może odroczyć zabieg, zaproponować metodę bardziej powierzchowną lub mały obszar próbny.
• Operacje i zabiegi stomatologiczne: koniecznej operacji nie należy odkładać z obawy przed bliznowcem; wcześniejsze poinformowanie chirurga pozwala jednak odpowiednio zaplanować miejsce cięcia i późniejszą pielęgnację blizny.
• Trądzik: wczesne i skuteczne leczenie trądziku zmniejsza ryzyko blizn; wyciskanie i rozdrapywanie wyprysków je zwiększa.

Gdy po urazie lub zabiegu blizna grubieje, twardnieje lub swędzi, ważne jest wczesne zgłoszenie się do lekarza; metody takie jak ucisk i silikon są skuteczniejsze, gdy zaczyna się je wcześnie. Wszystko, o czym należy powiedzieć lekarzowi przed zabiegiem, opisują artykuły „Przygotowanie do zabiegu medycyny estetycznej” oraz „Medycyna estetyczna u osób przyjmujących leki i z chorobami przewlekłymi”. Ryzyko poddawania się zabiegom estetycznym w domu lub poza placówką ochrony zdrowia opisuje artykuł „Bezigłowy pen do wypełniaczy i zabiegi wykonywane w domu”.

Kiedy zgłosić się do lekarza?

Ze starą blizną, która nie sprawia dolegliwości i nie rośnie, nie trzeba iść do lekarza. Jeśli wypukła blizna przeszkadza lub rośnie, wczesna ocena może pomóc zatrzymać jej wzrost.

Bliznowiec nie przekształca się w nowotwór złośliwy; nie każde zgrubienie przypominające bliznowiec jest jednak bliznowcem. Podobnie mogą wyglądać niektóre rzadkie guzy skóry i inne choroby. W przypadku zmiany o opisanych wyżej cechach rozpoznanie ustala się na podstawie badania, a w razie potrzeby po pobraniu wycinka tkanki.

Realistyczne oczekiwania

• Blizna nie znika całkowicie; celem jest blizna bardziej płaska, bardziej miękka, o kolorze bliższym otoczeniu i mniej dokuczliwa.
• Leczenie trwa najczęściej miesiącami i wymaga powtarzanych zabiegów.
• Bliznowiec może nawrócić także po skutecznym leczeniu; dlatego ważna jest obserwacja.
• Blizny przerostowe mogą z czasem cofać się również samoistnie; nie każda wypukła blizna wymaga natychmiastowej interwencji.
• Jeśli blizna jest obciążeniem psychicznym, warto powiedzieć o tym lekarzowi; wśród możliwości są także makijaż kamuflujący i wsparcie psychologiczne.