Moedervlekken, steelwratjes en vlekken: wanneer laat u ze vóór een esthetische behandeling aan een arts zien?

Zijn een moedervlek, een steelwratje, een ouderdomswrat en een vlek hetzelfde?

In de volksmond wordt bijna elke verhevenheid of donkere plek die later op de huid verschijnt een 'moedervlek' genoemd. Het zijn echter verschillende structuren, die op een verschillende manier worden aangepakt. De onderstaande tabel is geen hulpmiddel om een diagnose te stellen; zij laat alleen zien wat de arts bij het onderzoek probeert te onderscheiden.

Dit onderscheid is met het blote oog niet altijd gemakkelijk te maken. Een goedaardige ouderdomswrat kan er verontrustend uitzien; daartegenover kan melanoom, een vorm van huidkanker, eruitzien als een onschuldige moedervlek of vlek. Artsen gebruiken bij dit onderscheid naast het blote oog een verlicht vergrootglas, de dermatoscoop.

Welke moedervlekken en vlekken moeten aan een arts worden getoond?

Dermatologische organisaties raden het publiek twee eenvoudige hulpmiddelen aan. Het eerste is de ABCDE-regel, die wordt gebruikt bij het bekijken van één afwijking. Het tweede is het teken van 'het lelijke eendje', dat de afwijking vergelijkt met de andere moedervlekken van dezelfde persoon.

Het teken van 'het lelijke eendje' berust op deze waarneming: de moedervlekken van één persoon lijken doorgaans op elkaar, als leden van één familie. Een moedervlek die niet op de andere lijkt, die donkerder, groter of onregelmatiger is of juist op zichzelf afwijkend is, valt op. In een onderzoek met dermatologen werd gemeld dat het beoordelen van moedervlekken door ze te vergelijken met de andere moedervlekken van de persoon het aantal moedervlekken dat onnodig als verdacht werd beschouwd duidelijk verminderde, en dat alle melanomen in het onderzoek op deze manier als 'afwijkend' werden aangemerkt.

Deze regels zijn een hulpmiddel om te screenen, geen diagnose. De meeste afwijkingen die aan de regels voldoen, blijken bij onderzoek onschuldig; een afwijking die er niet helemaal aan voldoet, kan in zeldzame gevallen toch een probleem zijn. Wacht daarom niet tot alle punten kloppen om een vlek te laten zien waarbij u 'geen goed gevoel' hebt.

Is het dringend of kan het wachten?

Een moedervlek die verandert, vraagt meestal niet om een bezoek aan de spoedeisende hulp; zorgorganisaties rekenen dit tot de situaties die 'niet dringend zijn, maar waarvoor u wel naar een arts moet'. Anderzijds is melanoom veel gemakkelijker te behandelen als het vroeg wordt opgemerkt. De juiste houding ligt daartussenin: u laten onderzoeken zonder in paniek te raken, maar ook zonder het maanden uit te stellen.

Voor mensen met veel moedervlekken, mensen met een lichte huid, mensen met huidkanker bij henzelf of in de familie en mensen die in het verleden vaak door de zon zijn verbrand of de zonnebank hebben gebruikt, is regelmatige huidcontrole met de tussenpozen die de arts adviseert extra belangrijk. Het belang hiervan op hogere leeftijd wordt behandeld in het artikel “Huidverzorging en medische esthetiek vanaf 50 jaar”.

Waarom geen laser, IPL of ontharing op een moedervlek?

Laser en intens gepulseerd licht (IPL) worden opgenomen door melanine, de kleurstof in de huid. Omdat moedervlekken veel melanine bevatten, nemen ze het licht sterk op. Dat heeft twee gevolgen. Ten eerste kunnen op de plek van de moedervlek een brandwond, een blaar en een litteken ontstaan. Ten tweede, en dat is belangrijker, verandert het uiterlijk van de moedervlek.

In een systematisch literatuuroverzicht over moedervlekken waar bij laserontharing overheen was gegaan, werden kleiner worden, lichter of donkerder worden, asymmetrie van de vorm en veranderingen van het dermatoscopische beeld gemeld. In hetzelfde overzicht werd vermeld dat er geen gedocumenteerd geval is waarin een moedervlek na laserontharing in kanker is overgegaan, maar dat de gegevens over de lange termijn beperkt zijn. De zorg is dus niet dat de laser de moedervlek in kanker verandert. De zorg is dat een moedervlek waarvan het uiterlijk is veranderd later moeilijker te beoordelen is en dat een echt waarschuwingssignaal over het hoofd kan worden gezien.

• Bij ontharing en lichtbehandelingen worden moedervlekken overgeslagen of afgedekt en zo beschermd.
• Is er een moedervlek die er verdacht uitziet, dan is het raadzaam die vóór de behandeling aan een dermatoloog te laten zien.
• Een moedervlek 'om esthetische redenen met laser laten weghalen' is een aparte en omstreden kwestie: omdat de laser het weefsel vernietigt, blijft er niets over om te onderzoeken, en een deel van de moedervlekcellen kan in de huid achterblijven en opnieuw kleuren. Daarom ligt de beslissing bij de arts die de afwijking onderzoekt.

De details over ontharing worden behandeld in het artikel “Problemen na laserontharing”, de zorg over kanker in het artikel “Gerucht: Laserontharing veroorzaakt kanker — Wat zegt de wetenschap?”.

Waarom is laser of een crème tegen vlekken op een vlek zonder diagnose bezwaarlijk?

Niet elke donkere verkleuring die voor een zonnevlek wordt aangezien, is een zonnevlek. Er bestaat een vorm van melanoom (lentigo maligna) die op een door de zon beschadigde huid, vooral in het gezicht, begint als een langzaam groeiende, vlakke, bruine vlek en met onschuldige vlekken kan worden verward. Toen in een kankercentrum de dossiers werden bekeken van 503 patiënten die in een periode van tien jaar deze diagnose kregen, bleek dat 37 van hen (ongeveer 7 procent) dezelfde afwijking eerder om esthetische redenen hadden laten behandelen met bevriezen, laser of een bleekcrème. De onderzoekers kwamen tot de conclusie dat zulke behandelingen de diagnose kunnen vertragen en, doordat ze de grenzen van de afwijking vervagen, een uitgebreidere operatie nodig kunnen maken.

Dit percentage berust op retrospectieve gegevens van één centrum en is geen maat voor het risico van iedereen die een vlek laat laseren. Wat het laat zien, is eenvoudiger: de kleur lichter maken is geen diagnose stellen. Laser of crème kan het zichtbare pigment van de vlek verminderen; blijven de onderliggende cellen zitten, dan is het probleem alleen verborgen.

• Voordat een vlek met laser, IPL, peeling of een bleekcrème wordt behandeld, moet een arts hebben vastgesteld wat de vlek is.
• Dat is vooral belangrijk bij vlekken die op zichzelf staan, anders zijn dan de andere, een onregelmatige rand hebben of wisselende kleurtinten vertonen.
• Een vlek die ondanks behandeling terugkomt of van vorm verandert, moet opnieuw worden beoordeeld.
• Als de arts het nodig vindt, wordt een klein stukje van de vlek weggenomen (biopt) voor onderzoek; dat is geen hindernis die de behandeling vertraagt, maar de voorwaarde voor een veilige behandeling.

Welke methode bij vlekken na de diagnose wordt gekozen, wordt beschreven in het artikel “Pigmentlasers”.

Hoe worden steelwratjes en ouderdomswratten verwijderd?

Steelwratjes en ouderdomswratten hoeven om gezondheidsredenen niet te worden verwijderd. Ze kunnen worden verwijderd als ze schuren en geïrriteerd raken, bloeden, achter sieraden of kleding blijven haken of als het uiterlijk de persoon stoort. De belangrijkste methoden die de arts gebruikt, zijn:

• Bevriezen (cryotherapie): de afwijking wordt met vloeibare stikstof bevroren; binnen dagen vormt zij een korst en valt zij af.
• Wegbranden (cauterisatie) of wegknippen of -snijden met een chirurgische schaar of een scalpel: gebeurt meestal onder plaatselijke verdoving en duurt kort.
• Wegschrapen en afschaven: wordt gebruikt bij oppervlakkige afwijkingen zoals ouderdomswratten.

Hoe klein deze behandelingen ook lijken, het zijn medische ingrepen. Er kan een litteken of een donkerdere of lichtere verkleuring achterblijven; dat risico is groter bij een getinte en donkere huid en is meestal tijdelijk, maar verdwijnt soms niet meer. Bij mensen met aanleg voor verheven littekens moet dit apart worden besproken; de details staan in het artikel “Littekens en keloïd”. Dat een verwijderde afwijking op dezelfde plek terugkomt, wordt doorgaans niet verwacht; bij mensen met aanleg kunnen er op andere plekken echter nieuwe bij komen.

Groeit een steelwratje, doet het pijn, bloedt het of neemt het aantal in korte tijd sterk toe, laat het dan aan een arts zien voordat u het laat verwijderen. Niet elk uitstulpinkje dat op een steelwratje lijkt, is een steelwratje.

Waarom zijn thuis afbinden, zuur of een crème 'tegen moedervlekken' riskant?

Op internet en in sommige winkels worden zalven, gels, stiften en vloeistoffen verkocht waarvan wordt beweerd dat ze moedervlekken, steelwratjes en vergelijkbare afwijkingen 'thuis laten afvallen'. De Amerikaanse geneesmiddelen- en voedselautoriteit (FDA) heeft verklaard dat zij voor dit doel geen enkel geneesmiddel, op recept of vrij verkrijgbaar, heeft goedgekeurd en heeft consumenten gewaarschuwd om van deze producten weg te blijven. De instantie meldt dat zij meldingen heeft ontvangen over mensen bij wie na gebruik van deze producten onherstelbare huidschade en infectie zijn ontstaan.

• Brandwonden en littekens: deze producten kunnen salicylzuur in hoge concentratie of andere bijtende stoffen bevatten. Meestal verwijderen ze de afwijking niet volledig; in de gezonde huid eromheen kunnen ze een litteken en een verkleuring achterlaten. Het resultaat kan, vooral in het gezicht, storender zijn dan de oorspronkelijke afwijking.
• Infectie: er zijn infecties gemeld waarvoor een behandeling met antibiotica nodig was.
• Vertraagde diagnose: is de afwijking gedeeltelijk vernietigd of is het uiterlijk veranderd, dan kan de arts moeilijker vaststellen of het om huidkanker gaat. Huidkanker die niet volledig is verwijderd, kan blijven groeien.
• Dat er 'natuurlijk' of 'plantaardig' op staat, betekent niet dat het veilig is; ook zulke producten kunnen bijtende stoffen bevatten.
• Afbinden met een draadje of een haar, afknippen met een nagelschaartje: geeft een risico op bloeding, infectie en littekens. Zorgorganisaties raden aan een steelwratje niet zelf te proberen te verwijderen, tenzij een arts het aanraadt.
• Voor brandstiften en 'plasma'-apparaten voor thuisgebruik gelden dezelfde bezwaren.

De risico's van andere behandelingen thuis worden behandeld in het artikel “Naaldloze fillerpen en behandelingen thuis”.

Waarom wordt een verwijderde moedervlek naar de patholoog gestuurd?

De manier om met zekerheid te zeggen wat een afwijking is, is het verwijderde weefsel onder de microscoop te onderzoeken. Verwijdert de arts een moedervlek vanwege twijfel, dan stuurt hij of zij het weefsel daarom op voor pathologisch onderzoek. Bij afwijkingen met een typisch uiterlijk, zoals een steelwratje, beslist de arts of onderzoek nodig is; twijfelt u, dan hebt u het recht naar de reden te vragen.

Dit beïnvloedt ook de keuze van de methode. Een moedervlek die wordt weggesneden, kan worden onderzocht; van een afwijking die met laser wordt verdampt, wordt bevroren of met zuur wordt weggebrand, blijft geen weefsel over om te onderzoeken. Dat is ook het belangrijkste bezwaar tegen het verwijderen van een moedervlek door iemand die geen arts is, in een schoonheidssalon of thuis: wat er mis kan gaan, is niet alleen een litteken, maar een diagnose die nooit is gesteld.

Hoe kunt u uw moedervlekken in de gaten houden?

• Bekijk om de paar maanden bij goed licht uw hele huid; gebruik voor de rug, de hoofdhuid, de voetzolen en de nagels een spiegel of vraag hulp aan iemand in uw omgeving.
• Maak een foto van moedervlekken waarover u twijfelt, met een liniaal ernaast; volg veranderingen aan de hand van de foto, niet uit het geheugen.
• Laat het antwoord 'onschuldig' van telefoonapps en hulpmiddelen met kunstmatige intelligentie niet in de plaats komen van een onderzoek; deze hulpmiddelen kunnen zich vergissen.
• Bescherm u tegen de zon en gebruik geen zonnebank; ultraviolette straling vergroot het risico op huidkanker. De details worden beschreven in het artikel “Gids voor zonnebrandmiddelen”.
• Wijs op de plek waar u voor een esthetische behandeling komt zelf de moedervlekken en nieuwe vlekken in het behandelgebied aan, ook als er niet naar wordt gevraagd.

Het doel van dit artikel is niet ongerustheid te wekken. Het overgrote deel van de moedervlekken en steelwratjes geeft een leven lang geen problemen. Het enige wat nodig is, is de juiste volgorde: eerst de diagnose, dan de esthetiek.