Knobbeltjes, granuloom en vaatafsluiting na collageenfiller

Welke problemen kunnen na een collageenstimulerende filler optreden?

Producten die in de volksmond 'collageeninjectie' of 'collageenfiller' heten, zijn in medische termen collageenstimulerende fillers (biostimulatoren). In dit artikel bespreken we drie werkzame stoffen: poly-L-melkzuur, calciumhydroxylapatiet en polycaprolacton. Hoe deze producten werken, voor wie ze geschikt zijn, de discussie over massage en de nazorg na de behandeling beschrijven we in ons artikel “Collageenstimulerende fillers”; hier richten we ons alleen op de problemen die na de behandeling kunnen ontstaan.

Zwelling, roodheid, gevoeligheid en blauwe plekken op de prikplaatsen in de eerste dagen kunnen bij elke injectie optreden en gaan meestal vanzelf over. Het meest voorkomende probleem dat specifiek is voor deze productgroep, is echter een knobbeltje (nodulus: een harde, voelbare bobbel onder de huid). In een overzicht van 21 studies naar calciumhydroxylapatiet werd bij 5.081 behandelingen in ongeveer 3 procent een ongewenst voorval gemeld; het overgrote deel daarvan waren knobbeltjes, en de meeste knobbeltjes waren van buitenaf niet zichtbaar en verdwenen vanzelf. De Amerikaanse Food and Drug Administration (FDA) geeft aan dat bijwerkingen van fillers zoals knobbeltjes en granulomen weken, maanden of zelfs jaren later kunnen optreden. Het ernstigste maar zeldzame probleem is dat het product een bloedvat afsluit.

Hebt u een van de verschijnselen uit de laatste kolom van de tabel, bel dan 112 (of het alarmnummer waar u zich bevindt). Wat u moet doen bij een plotselinge verandering van kleur en pijn, beschrijven we stap voor stap in ons artikel “Na fillers: wanneer is het een noodgeval?”.

Vroeg knobbeltje of ontstoken knobbeltje (granuloom)?

Wetenschappelijke bronnen verdelen knobbeltjes na deze producten in twee hoofdgroepen. De eerste zijn niet-ontstoken knobbeltjes: ze worden meestal enkele weken na de behandeling opgemerkt, zijn bij aanraking voelbaar, doen geen pijn en zijn van buitenaf meestal niet zichtbaar. Een overzicht over poly-L-melkzuur geeft aan dat deze knobbeltjes grotendeels het gevolg zijn van een onjuiste bereiding of plaatsing van het product en dat de meeste vanzelf verdwijnen.

De tweede groep zijn ontstoken knobbeltjes en granulomen. Een granuloom is een overmatige ontstekingsreactie van het lichaam op de fillerdeeltjes (vreemdlichaamreactie). Hetzelfde overzicht meldt dat echte granulomen door poly-L-melkzuur zeer zeldzaam zijn, maanden of jaren later kunnen ontstaan en na verloop van tijd kunnen groeien. Een internationale consensus van deskundigen uit 2026 adviseert knobbeltjes door poly-L-melkzuur in te delen in niet-ontstoken en ontstoken, en benadrukt dat het inconsequente gebruik van termen op dit gebied tot onduidelijkheid bij de behandeling leidt.

Deze tabel is een algemeen kader; niet elk knobbeltje past precies in een van beide groepen. Ook een infectie kan knobbeltjes en zwelling geven; koorts, warmte en afscheiding wijzen in die richting. Welk type het is, kan alleen de arts die u onderzoekt beoordelen; zo nodig worden beeldvormende technieken zoals echografie gebruikt, soms ook een weefselmonster (biopt).

Wat is er per stof gemeld?

• Poly-L-melkzuur: niet-ontstoken knobbeltjes zijn het bekendste probleem van dit product. Granulomen zijn zeer zelden gemeld; een overzicht noemt een frequentie tussen ongeveer één op de tienduizend en één op de duizend.
• Calciumhydroxylapatiet: het overgrote deel van de gemelde ongewenste voorvallen zijn knobbeltjes. Het overzicht geeft aan dat ongeveer de helft van deze knobbeltjes voorkwam in 'beweeglijke' gebieden zoals de lippen. Granulomen zijn op het niveau van casusbeschrijvingen gemeld.
• Polycaprolacton: er zijn minder gepubliceerde gegevens. Er zijn gevallen van granuloom gemeld; in een serie van vier gevallen zagen deze eruit als harde knobbeltjes onder de huid die geen pijn deden en werden ze met echografie beoordeeld.

In een systematisch overzicht van granulomen door collageenstimulerende fillers (40 studies, 117 patiënten) hing een aanzienlijk deel van de gevallen samen met poly-L-melkzuur en calciumhydroxylapatiet; de tijd tot het eerste verschijnsel liep uiteen van een week tot 15 jaar. Omdat dit overzicht ook een product omvat dat in het lichaam niet wordt afgebroken, horen de lange termijnen vooral bij dat product. Voor problemen die specifiek zijn voor fillers die in het lichaam niet worden afgebroken, kunt u ons artikel “Complicaties van permanente en semipermanente fillers” lezen. Deze gegevens berusten op casusbeschrijvingen; de werkelijke frequenties zijn niet met zekerheid bekend.

Factoren die het risico vergroten

• Bereiding van het product: het niet met voldoende vloeistof en niet lang genoeg mengen van het product in poedervorm, of een te geconcentreerd gebruik, is in verband gebracht met ophoping en een risico op knobbeltjes.
• Diepte van plaatsing: een te oppervlakkige injectie van het product vergroot het risico op knobbeltjes, vooral bij een dunne huid.
• Te veel product op één plek: een grote hoeveelheid in een klein gebied maakt ophoping makkelijker.
• Gebied: gebieden die voortdurend bewegen, zoals de lippen en de omgeving van de mond, en gebieden met een dunne huid, zoals rond de ogen, zijn in verband gebracht met meer problemen.
• Gebieden met een risico voor de bloedvaten: de neusrug, het gebied tussen de wenkbrauwen, het voorhoofd en de slapen gelden als riskanter wat vaatafsluiting betreft.
• Persoonlijke kenmerken: de afweerreactie verschilt van persoon tot persoon; bij sommige mensen kan zonder aanwijsbare oorzaak een ontstekingsreactie ontstaan.

De meeste van deze factoren hangen af van de keuze en de techniek van de arts die de behandeling uitvoert. Uw eigen aandeel is dat u al uw aandoeningen, medicijnen en eerdere fillers vertelt en de nazorginstructies opvolgt. Voor algemene voorzorgen kunt u ons artikel “Het risico op complicaties verkleinen” lezen.

Waarom vragen de lippen en de omgeving van de ogen extra aandacht?

Lippen: in een langdurige klinische evaluatie van calciumhydroxylapatiet bij 1.000 patiënten werd gemeld dat bijna alle knobbeltjes in de lippen voorkwamen. Ook het systematische overzicht van granulomen noemt de omgeving van de mond als een gebied met een hoog risico. Een voelbaar knobbeltje in de lip kan bij een onderzoek door de tandarts ook met een andere aandoening worden verward; vertel daarom ook uw tandarts wanneer en welk product in uw lip is gebruikt. Voor algemene problemen bij lipfillers kunt u ons artikel “Complicaties van lipfillers” lezen.

Ooglid en het gebied onder de ogen: in deze gebieden is de huid erg dun; zelfs een kleine ophoping kan voelbaar en zichtbaar worden. Bovendien staan de bloedvaten rond de ogen in verbinding met de bloedvaten die naar het oog lopen. Van de gemelde gevallen van verlies van gezichtsvermogen na collageenstimulerende fillers ontstond er één na een behandeling met poly-L-melkzuur rond de ogen en de neus en één na een behandeling met poly-L-melkzuur in de slaap. Voor algemene informatie over fillers onder de ogen kunt u ons artikel “Complicaties van filler onder de ogen” lezen.

Kan collageenfiller worden opgelost? Waarom werkt hyaluronidase niet?

Nee, met hyaluronidase kan hij niet worden opgelost. Hyaluronidase is een enzym dat alleen hyaluronzuur afbreekt; poly-L-melkzuur, calciumhydroxylapatiet en polycaprolacton hebben een andere chemische structuur. Ook de FDA geeft aan dat het verwijderen van fillers die niet van hyaluronzuur zijn gemaakt moeilijk en zelfs onmogelijk kan zijn. Deze producten worden na verloop van tijd door het lichaam afgebroken, maar dat proces kan maanden tot jaren duren. Hoe het enzym werkt, leest u in ons artikel “Filler oplossen (hyaluronidase)”.

Bij sommige producten kunnen collageenstimulerende deeltjes met hyaluronzuur zijn gemengd. In dat geval kan het enzym alleen het hyaluronzuurdeel beïnvloeden; de deeltjes blijven op hun plaats. Daarom is het belangrijk de precieze samenstelling te kennen van het product dat bij u is gebruikt.

Er wordt gezocht naar een stof die calciumhydroxylapatiet kan oplossen. In een laboratoriumstudie met monsters van varkenshuid werd aangetoond dat een stof met de naam natriumthiosulfaat dit product kan oplossen; de auteur benadrukte dat grotere studies bij mensen nodig zijn. Bij mensen zijn er alleen meldingen op het niveau van casusbeschrijvingen. Het bewijs is beperkt; deze stof mag vandaag niet worden beschouwd als een 'oplosmiddel' met bewezen werkzaamheid dat de plaats van hyaluronidase inneemt.

Vaatafsluiting: waarom is het bij collageenstimulerende fillers extra belangrijk?

Zoals bij elke filler kunnen ook deze producten per ongeluk in een bloedvat worden ingespoten. De FDA meldt dat dit kan leiden tot weefselsterfte, zichtstoornissen, blindheid en een beroerte. Een internationale consensus van deskundigen over calciumhydroxylapatiet geeft ook aan dat injectie in een bloedvat kan leiden tot weefselverlies, blijvende littekens, zichtstoornissen en blindheid, en dat dan direct ingrijpen nodig is.

In een overzicht van gevallen van verlies van gezichtsvermogen door collageenstimulerende fillers werden minstens 11 gevallen met calciumhydroxylapatiet en 2 met poly-L-melkzuur gevonden; de meeste gevallen met calciumhydroxylapatiet hingen samen met behandelingen van de neusrug. Met polycaprolacton is geen verlies van gezichtsvermogen gepubliceerd, maar wel een geval van afsluiting van een bloedvat in het gezicht. Deze voorvallen zijn zeldzaam; toch moet iedereen die filler in het gezicht laat zetten de waarschuwingssignalen kennen.

Bij hyaluronzuurfiller kan de arts proberen de gel die de afsluiting veroorzaakt met het enzym op te lossen. Bij collageenstimulerende fillers bestaat zo'n oplosmiddel niet; de behandeling berust op andere methoden die gericht zijn op het ondersteunen van de doorbloeding en het beschermen van het weefsel. Daarom is het nog belangrijker het vroeg op te merken en zonder tijdverlies hulp te zoeken. Vertel op de spoedeisende hulp altijd dat de filler geen hyaluronzuur is en noem de naam van het product.

Wat kan de arts doen? Behandelmogelijkheden (algemene informatie)

De behandeling wordt na onderzoek gepland, afhankelijk van het type knobbeltje, het product, het gebied en hoe lang de verschijnselen al bestaan. De onderstaande lijst is alleen bedoeld als algemene informatie; welke mogelijkheid voor u geschikt is, beslist uw arts.

• Afwachten en controleren: de meeste kleine niet-ontstoken knobbeltjes die geen pijn doen en niet zichtbaar zijn nemen na verloop van tijd af; de arts stelt vaak eerst voor af te wachten en te controleren.
• Camouflage: een overzicht geeft aan dat zichtbare niet-ontstoken knobbeltjes kunnen worden verborgen door er hyaluronzuurfiller omheen te spuiten. Dit verwijdert het knobbeltje niet.
• Injectie van een geneesmiddel in het gebied: bij een granuloom worden geneesmiddelen gebruikt die de ontsteking onderdrukken (zoals een corticosteroïd), soms ook geneesmiddelen die de celdeling vertragen. In het systematische overzicht is dit de meest gebruikte methode. Er kunnen bijwerkingen zijn, zoals dunner worden van de huid; de hoeveelheid en het interval zijn volledig een beslissing van de arts.
• Bij vermoeden van infectie: behandeling met geneesmiddelen die de arts kiest en controleert.
• Chirurgische verwijdering: kan worden overwogen bij knobbeltjes die niet op andere methoden reageren. In het systematische overzicht werd gemeld dat granulomen vaak verbeterden na chirurgische verwijdering, maar ook een operatie heeft eigen risico's, zoals een litteken.
• Verwijzing: zo nodig een gezamenlijke beoordeling met specialisten in de dermatologie, plastische chirurgie, oogheelkunde of infectieziekten.

Er zijn weinig sterke studies die deze behandelingen met elkaar vergelijken; de adviezen berusten grotendeels op casusseries en het oordeel van deskundigen. Wees voorzichtig met benaderingen die een snel en zeker resultaat beloven.

Wat moet u doen als u een knobbeltje opmerkt?

1. Hebt u een verlies van zicht, spraak of kracht, kortademigheid of een plotselinge verandering van kleur in het gebied, bel dan zonder te wachten 112.
2. Zijn er geen spoedsignalen, maak dan een foto van het knobbeltje; noteer wanneer u het hebt opgemerkt, hoe groot het is en of er pijn en roodheid is.
3. Neem contact op met de arts die de behandeling heeft uitgevoerd; vraag naar de naam van het product, de datum van de behandeling en de behandelde gebieden, of neem deze gegevens mee.
4. Vertel uw arts over een recente infectie, tandheelkundige behandeling of vaccinatie.
5. Kunt u uw arts niet bereiken of voelt u zich er niet gerust bij, dan hebt u het recht een andere arts om advies te vragen. Voor de algemene stappen kunt u ons artikel “Wat te doen bij een complicatie na een esthetische behandeling?” lezen.

Wat moet u niet doen?

• Probeer een knobbeltje dat na weken ontstaat niet weg te masseren, uit te knijpen of met een naald door te prikken.
• Breng geen warmte aan zonder uw arts te raadplegen.
• Gebruik niet op eigen houtje antibiotica of een geneesmiddel of crème met corticosteroïden.
• Laat niet ergens anders een nieuwe filler in hetzelfde gebied zetten om het knobbeltje te verbergen.
• Gebruik geen 'filleroplossende' producten die via internet worden verkocht; ze werken toch niet op deze producten en brengen extra risico's met zich mee.

Deze informatie is bedoeld als voorlichting en vervangt geen onderzoek door een arts. Welke beoordeling en behandeling bij u passen, kan alleen bij een onderzoek door een arts worden vastgesteld.