Veiligheid van verdovende crème: wanneer worden plaatselijk verdovende crèmes vóór een behandeling gevaarlijk?

Wat is een verdovende crème en vóór welke behandelingen wordt ze gebruikt?

De producten die in de volksmond verdovende crème heten, worden in de geneeskunde topische (op de huid aangebrachte) lokale anesthetica genoemd. Ze dringen door de huid en leggen de pijngeleiding van de zenuwuiteinden tijdelijk stil. De meest gebruikte werkzame stoffen zijn lidocaïne, prilocaïne, tetracaïne en benzocaïne; in sommige producten zitten er twee of drie samen. Er bestaan crèmes, gels, zalven en sprays.

In de medische esthetiek kunnen ze worden gebruikt vóór behandelingen zoals laserontharing, tatoeageverwijdering met laser, fractionele laser, radiofrequente microneedling, microneedling, mesotherapie en fillers. Ze zijn niet bij elke behandeling nodig; veel mensen doorstaan de behandeling goed met koeling en vergelijkbare methoden. Uw arts beslist of ze worden gebruikt en welk product wordt gekozen.

Bij gebruik met het product, de hoeveelheid, het gebied en de duur die de arts heeft bepaald, worden deze crèmes over het algemeen als veilig beschouwd en is een ernstige vergiftiging zeldzaam. Het merendeel van de problemen hangt samen met het aanbrengen van het product op een groter gebied dan aangeraden, in een te grote hoeveelheid, te lang of afgedekt.

Hoe kan een crème die op de huid wordt gesmeerd tot vergiftiging leiden?

Lokale anesthetica blijven niet alleen op de plaats waar ze worden aangebracht; een deel dringt door de huid en komt in de bloedsomloop. Is de hoeveelheid die in het bloed komt klein, dan voert het lichaam ze zonder problemen af. Neemt de hoeveelheid toe, dan gaat het geneesmiddel hetzelfde geleidingsmechanisme in zenuw- en hartcellen nu in het hele lichaam beïnvloeden. In de geneeskunde heet dat systemische toxiciteit van lokale anesthetica; de meest gevreesde gevolgen betreffen de hersenen en het hart.

Volgens de mededelingen van de Amerikaanse Food and Drug Administration (FDA) neemt de hoeveelheid geneesmiddel die in het bloed komt toe in deze situaties:

• Een groot gebied: smeren op grote oppervlakken zoals de volledige benen, de rug of de borst.
• Een dikke laag en een te grote hoeveelheid: meer gebruiken dan aangeraden vanuit de gedachte 'als ik meer smeer, verdooft het beter'.
• Lange duur: de crème langer laten zitten dan aangeraden of er opnieuw overheen smeren.
• Afdekken: het ingesmeerde gebied omwikkelen met huishoudfolie, verband of een andere afdekking.
• Beschadigde huid: smeren op een huid die geïrriteerd is, uitslag of wonden heeft, sneetjes van het scheren heeft of pas is behandeld.
• Warmte: stijging van de huidtemperatuur door inspanning, een hete douche, een warmtekussen of strak omwikkelen.

De FDA vermeldt verder dat de hoeveelheid geneesmiddel die door de huid dringt van persoon tot persoon kan verschillen. Een gebruik dat bij een ander geen probleem geeft, kan bij u daarom anders uitpakken. Bij hooggeconcentreerde producten, mensen met een laag lichaamsgewicht en kinderen is de veiligheidsmarge kleiner.

Waarom heeft de FDA gewaarschuwd? De waarschuwingen van 2007 en 2024

In februari 2007 publiceerde de FDA een volksgezondheidswaarschuwing over verdovende producten die vóór cosmetische behandelingen worden gebruikt. In de waarschuwing wordt gesproken over twee vrouwen van 22 en 25 jaar die verdovende crème op hun benen smeerden om de pijn van laserontharing te verminderen. Beide vrouwen hadden hun benen, zoals hun was gezegd, met huishoudfolie omwikkeld om het effect van de crème te versterken. Beiden kregen een epileptische aanval, raakten in coma en overleden door het toxische effect van het geneesmiddel. De gebruikte crèmes waren in een apotheek bereid en bevatten een grote hoeveelheid lidocaïne en tetracaïne.

In dezelfde waarschuwing vermeldde de FDA ook dat zij na gebruik van deze producten zowel bij kinderen als bij volwassenen meldingen had ontvangen van ernstige bijwerkingen zoals ritmestoornissen, epileptische aanvallen, coma en een vertraagde of stilvallende ademhaling. Waar de instantie op wees, was dit: bij medische behandelingen wordt de crème meestal aangebracht door een opgeleide zorgverlener; vóór cosmetische behandelingen kan iemand de crème echter thuis aanbrengen, alleen en zonder toezicht.

In maart 2024 bracht de FDA het onderwerp opnieuw onder de aandacht. Deze keer ging de waarschuwing over sommige vrij verkrijgbare (receptvrije) pijnstillende producten die op de markt worden gebracht voor gebruik vóór, tijdens of na behandelingen zoals microdermabrasie, laserontharing, tatoeages en piercings. De instantie meldde dat een deel van deze producten lidocaïne bevat in een hogere concentratie dan voor receptvrije producten is toegestaan, en raadde consumenten het volgende aan:

• Geen receptvrije pijnstillende producten voor op de huid gebruiken die meer dan 4% lidocaïne bevatten.
• Deze producten niet royaal op grote huidoppervlakken smeren en niet op een geïrriteerde of beschadigde huid.
• Het ingesmeerde gebied niet afdekken met huishoudfolie of een andere afdekking.

Volgens de FDA kunnen deze producten, als ze worden gebruikt op een manier die de opname via de huid verhoogt, tot ernstige gevolgen leiden zoals ritmestoornissen, epileptische aanvallen en ademhalingsmoeilijkheden; bovendien kunnen ze een wisselwerking hebben met medicijnen en voedingssupplementen die iemand gebruikt.

De concentratiegrens die hier wordt genoemd, is overgenomen uit een waarschuwing van de FDA aan consumenten over producten die in de VS zonder recept worden verkocht; het is geen gebruiksadvies. Artsen kunnen bij sommige behandelingen producten met een hogere concentratie gebruiken, waarbij ze het gebied, de hoeveelheid en de duur beperken en toezicht houden. In andere landen kan verschillen welk product wel of niet receptplichtig is.

Wat is methemoglobinemie en bij welke crèmes komt het voor?

Methemoglobinemie betekent dat het hemoglobine in het bloed overgaat in een vorm die onvoldoende zuurstof naar de weefsels kan vervoeren. Van de lokale anesthetica wordt het het vaakst in verband gebracht met prilocaïne en benzocaïne. De FDA heeft gemeld dat benzocaïne deze aandoening kan veroorzaken en dat het beeld levensbedreigend kan zijn, en heeft gevraagd dat aan de informatie van alle lokale anesthetica op recept een standaardwaarschuwing voor methemoglobinemie wordt toegevoegd.

In een reeks gevalsbeschrijvingen van een vergiftigingeninformatiecentrum in Frankrijk is gemeld dat bij drie vrouwen die vóór laserontharing een crème met een mengsel van lidocaïne en prilocaïne op een groter gebied dan aangeraden hadden gesmeerd, methemoglobinemie ontstond, samen met verschijnselen van het hart en het zenuwstelsel. De auteurs wezen vooral op de grootte van het ingesmeerde gebied.

Baby's en jonge kinderen, mensen met bepaalde erfelijke enzymtekorten (bijvoorbeeld een tekort aan glucose-6-fosfaatdehydrogenase) en mensen die medicijnen gebruiken die aanleg voor dit beeld kunnen geven, zijn gevoeliger. Is dat bij u het geval, vertel het dan in elk geval vóór de behandeling aan uw arts.

Wat zijn de tekenen van vergiftiging door verdovende crème?

De verschijnselen kunnen kort na het aanbrengen van de crème beginnen, maar ook nadat de crème is verwijderd. Vroege verschijnselen kunnen vaag zijn; daarom mogen ze niet worden onderschat.

1. Verwijder de crème en eventuele huishoudfolie onmiddellijk; was het gebied voorzichtig met veel water en zeep.
2. Bel 112. Bent u niet alleen, laat dan degene die bij u is bellen; probeer niet alleen te blijven.
3. Ga op uw rug liggen. Rijd geen auto en neem geen hete douche.
4. Vertel het zorgteam de naam en de werkzame stof van het product, en hoeveel, op welk gebied en wanneer u het hebt aangebracht; houd de tube of de verpakking bij de hand.
5. Ga niet door met de behandeling zonder beoordeling, ook niet als de verschijnselen minder worden en verdwijnen.

In Turkije kan bij een vermoeden van vergiftiging ook het nationale vergiftigingeninformatiecentrum (Ulusal Zehir Danışma Merkezi, telefoon 114) worden geraadpleegd; bij de bovenstaande verschijnselen heeft 112 echter voorrang.

Kunt u allergisch zijn voor verdovende crème?

Dat kan, maar het is iets anders dan een vergiftiging. Het vaakst komen roodheid, jeuk en bultjes voor die binnen uren of dagen ontstaan op de plaats waar de crème is aangebracht (contactdermatitis). Bij stoffen met een esterstructuur, zoals benzocaïne en tetracaïne, wordt deze vorm van overgevoeligheid vaker gemeld dan bij stoffen met een amidestructuur, zoals lidocaïne en prilocaïne. Een ernstige allergische reactie met kortademigheid, uitgebreide netelroos en zwelling van lippen en tong is zeer zeldzaam, maar wel dringend.

Voorbijgaande bleekheid of lichte roodheid direct na het verwijderen van de crème komt meestal door het effect van het geneesmiddel op de bloedvaten en betekent geen allergie. Hebt u eerder een probleem gehad met een verdovend geneesmiddel of een verdovende crème, vertel dat dan vóór de behandeling. Het verschil tussen allergie, flauwvallen en andere reacties hebben we uitvoerig beschreven in ons artikel “Allergische reactie bij esthetische behandelingen”.

Mag het worden gebruikt bij kinderen, tijdens de zwangerschap en bij borstvoeding?

Bij deze groepen ligt de beslissing uitsluitend bij de arts. Kinderen hebben een laag lichaamsgewicht en een naar verhouding groot huidoppervlak; dezelfde hoeveelheid crème kan tot een veel hogere bloedspiegel leiden. Baby's en jonge kinderen hebben ook meer aanleg voor methemoglobinemie. De FDA heeft vermeld dat de ernstige bijwerkingen die zij heeft gemeld ook bij kinderen zijn gezien. Pas een crème, hoeveelheid of duur die voor een volwassene is aangeraden niet toe op een kind; bewaar de crème buiten het bereik van kinderen.

De meeste behandelingen met een cosmetisch doel kunnen tijdens zwangerschap en borstvoeding worden uitgesteld; wordt een behandeling overwogen waarvoor verdovende crème nodig is, dan worden voordeel en risico samen met de arts beoordeeld. De algemene benadering in deze periode vindt u in ons artikel “Medische esthetiek tijdens zwangerschap en borstvoeding”, en behandelingen onder de 18 jaar in ons artikel “Medische esthetiek bij jongeren”.

Ook bij mensen met een hartritmestoornis, een lever- of nierziekte en bij mensen die bepaalde medicijnen tegen ritmestoornissen gebruiken, kan de afvoer van het geneesmiddel uit het lichaam of het effect op het hart anders zijn. Daarom is het belangrijk dat u alle medicijnen en supplementen die u gebruikt aan uw arts meldt; wat u de arts vóór een behandeling moet vertellen, hebben we op een rij gezet in ons artikel “Voorbereiding op een medisch-esthetische behandeling”.

Waar moet ik op letten als ik de crème thuis zelf aanbreng?

In sommige klinieken wordt de crème vóór de behandeling in de kliniek aangebracht; in andere wordt de patiënt gevraagd de crème thuis aan te brengen en dan te komen. In het tweede geval moeten de instructies schriftelijk en duidelijk zijn. De volgende principes sluiten aan bij de adviezen van de FDA aan consumenten:

• Gebruik alleen het product dat uw arts heeft genoemd. Gebruik geen producten met een onduidelijke samenstelling en concentratie die via internet, bij een tatoeagestudio of van een kennis zijn verkregen.
• Vraag op welk gebied, hoeveel en hoe lang u moet smeren, en wijk daar niet van af. Meer crème, een langere duur of een groter gebied betekent niet 'beter verdoofd', maar meer opname.
• Wikkel het gebied niet in huishoudfolie, tenzij uw arts dat uitdrukkelijk zegt. Is u gevraagd af te dekken, vraag dan ook voor welk gebied en hoe lang.
• Smeer niet op een huid die geïrriteerd of door de zon verbrand is, uitslag heeft of sneetjes vertoont; meld de situatie aan uw arts.
• Span u niet in, neem geen hete douche en gebruik geen warmtekussen terwijl de crème op de huid zit.
• Vraag, als op dezelfde dag meerdere gebieden worden behandeld, of het verantwoord is ze allemaal tegelijk in te smeren.
• Smeer niet rond de ogen, in de mond of op het genitale slijmvlies zonder advies van een arts; was uw handen na het aanbrengen van de crème.
• Voelt u zich na het aanbrengen niet goed, verwijder de crème dan en wacht niet af.

Een verdoofde huid voelt geen warmte en geen pijn. Bij behandelingen op basis van energie, zoals laser, kan dat het moeilijker maken een brandwond vroeg op te merken; voelt u tijdens de behandeling een ongewone warmte of een branderig gevoel, zeg dat dan in elk geval. De pijn bij laserontharing en de mogelijkheden om die te verlichten vindt u in ons artikel “Laserontharing”, en tatoeageverwijdering in ons artikel “Tatoeage verwijderen met laser”.

Dat degene die de behandeling uitvoert geen arts is, dat u de crème krijgt zonder dat de samenstelling wordt genoemd, of een mondelinge en algemene instructie zoals 'smeer het hele been in en wikkel er folie omheen', zijn signalen om even stil te staan en opnieuw na te denken. Daarbij kan ons artikel “Namaakproducten en illegale behandelingen” u op weg helpen.