Jak zmniejszyć ryzyko powikłań: 15 środków ostrożności przed zabiegiem estetycznym, w jego trakcie i po nim

Czy ryzyko powikłań naprawdę można zmniejszyć?

Tak, ale nie można go całkowicie wyeliminować. Przy zabiegach takich jak toksyna botulinowa, wypełniacze, laser czy peeling większość działań niepożądanych jest łagodna i przemijająca; stany takie jak zamknięcie (okluzja) naczynia, poważne zakażenie czy ciężka alergia występują rzadko. Raporty konsensusu ekspertów podkreślają, że kluczowe dla zmniejszenia ryzyka są właściwy dobór pacjenta, świadoma zgoda, dobre przygotowanie, staranna technika wykonania oraz rozpoznawanie objawów alarmowych zarówno przez lekarza, jak i przez pacjenta.

Część techniczna należy do obowiązków lekarza. Jednak kroków zależnych od pacjenta też jest niemało: kogo i jakie miejsce się wybiera, co przekazuje się lekarzowi, jakie zadaje się pytania i jak postępuje się po zabiegu – wszystko to może bezpośrednio wpływać na wynik. Poniższe 15 środków ostrożności podsumowuje te kroki w kolejności.

Co zrobić przed zabiegiem? (Środki ostrożności 1–7)

1. Wybrać właściwego lekarza i placówkę ochrony zdrowia posiadającą pozwolenie. Należy dowiedzieć się, kto wykona zabieg, jakie ma wykształcenie i doświadczenie w tej dziedzinie oraz czy placówka ma pozwolenie na działalność jako placówka ochrony zdrowia. Należy unikać miejsc, które nie są placówkami ochrony zdrowia, takich jak mieszkania prywatne, salony czy pokoje hotelowe. Do szczegółowej weryfikacji można wykorzystać nasz artykuł „Wybór kliniki i lekarza medycyny estetycznej: 10-punktowa lista kontrolna bezpieczeństwa”.
2. Poprosić o konsultację osobistą. Decyzja o zabiegu podjęta na podstawie zdjęcia, wiadomości lub mediów społecznościowych nie jest bezpieczna. Podczas konsultacji ocenia się skórę, budowę twarzy i oczekiwania pacjenta; lekarz może też stwierdzić, że zabieg nie jest dla danej osoby odpowiedni.
3. Przekazać pełne i szczere informacje o stanie zdrowia. Należy poinformować o wszystkich przyjmowanych lekach (w tym lekach przeciwkrzepliwych), preparatach ziołowych i suplementach, alergiach na leki i środki znieczulenia miejscowego, ciężkiej alergii na użądlenia pszczół lub os, przyjmowaniu doustnego leku na trądzik (izotretynoiny), ciąży, planowaniu ciąży lub karmieniu piersią, występowaniu opryszczki w przeszłości, skłonności do łatwego powstawania blizn lub bliznowców (keloidów – wypukłych blizn), chorobach układu odpornościowego oraz wcześniej wykonanych wypełnieniach (kiedy, w jakiej okolicy i – jeśli wiadomo – jakim rodzajem wypełniacza). Informacje dotyczące ciąży i karmienia piersią zawiera artykuł „Medycyna estetyczna w ciąży i podczas karmienia piersią”.
4. Dowiedzieć się, jaki produkt zostanie użyty. Należy zapytać o substancję czynną produktu (np. kwas hialuronowy), o to, czy produkt jest dopuszczony do obrotu, oraz czy pochodzi z możliwego do zweryfikowania źródła. O zagrożeniach związanych z produktami sprzedawanymi w internecie, niewiadomego pochodzenia lub bardzo tanimi można przeczytać w naszym artykule „Podrobione produkty i zabiegi w nielegalnych, niekontrolowanych miejscach”.
5. Rzeczywiście przeczytać formularz świadomej zgody i zapytać o postępowanie w razie powikłań. Należy poznać możliwe działania niepożądane, rzadkie, ale poważne ryzyka oraz metody alternatywne. Warto jasno zapytać, co zostanie zrobione w razie problemu: czy w przypadku wypełniacza z kwasem hialuronowym placówka dysponuje enzymem hialuronidazą i możliwością udzielenia pomocy w stanie nagłym oraz z kim kontaktować się poza godzinami pracy?
6. Ukształtować realistyczne oczekiwania. Należy omówić, jaki efekt jest możliwy, jak długo się utrzyma i czego nie da się osiągnąć. Więcej produktu lub częstsze zabiegi nie zawsze oznaczają lepszy efekt; wygórowane oczekiwania mogą prowadzić do większej liczby zabiegów, niż to konieczne, a w konsekwencji do większego ryzyka.
7. Dobrze zaplanować termin. Nie należy planować zabiegu tuż przed ważnym wydarzeniem, takim jak ślub, prezentacja czy urlop; trzeba zostawić czas na ustąpienie obrzęku i siniaków. Jeśli w planach jest urlop z intensywną ekspozycją na słońce, występuje choroba z gorączką, aktywne zmiany trądzikowe lub opryszczka w okolicy zabiegowej albo w najbliższym czasie zaplanowano inny zabieg medyczny, należy poinformować o tym lekarza; może być konieczne przełożenie zabiegu.

Nie należy na własną rękę odstawiać przed zabiegiem przyjmowanego na receptę leku przeciwkrzepliwego ani innego leku. Każdą zmianę dotyczącą leków trzeba zaplanować wspólnie z lekarzem, który je przepisał. Warto też wcześniej zasięgnąć porady w sprawie suplementów, które mogą zwiększać ryzyko powstania siniaków.

Na co zwrócić uwagę w trakcie zabiegu? (Środki ostrożności 8–11)

1. Zadbać o wpisanie informacji o produkcie do dokumentacji. Na opakowaniach wielu produktów do iniekcji znajduje się etykieta z numerem serii produkcyjnej (lot). Należy poprosić o wpisanie do dokumentacji nazwy produktu, substancji czynnej, numeru serii i daty zabiegu oraz o przekazanie tych informacji na piśmie. Jeśli po latach pojawi się problem, te informacje znacznie ułatwią pracę lekarzowi.
2. Zacząć od czystej skóry. Jeśli to możliwe, należy przyjść na zabieg bez makijażu. Można sprawdzić, czy przed zabiegiem skóra została oczyszczona i zdezynfekowana oraz czy materiały jednorazowe są otwierane w obecności pacjenta.
3. Natychmiast zgłosić każde nietypowe odczucie. Jeśli w trakcie zabiegu pojawi się ból znacznie silniejszy niż oczekiwany, zblednięcie skóry, niewyraźne widzenie lub ciemnienie przed oczami, zawroty głowy, duszność albo rozległy świąd, należy natychmiast poinformować lekarza. Na wcześnie zauważone problemy można wcześnie zareagować.
4. Otrzymać zalecenia na piśmie przed zakończeniem wizyty. Nie należy wychodzić, nie wiedząc, które objawy są normalne, przy których trzeba zadzwonić i z kim kontaktować się poza godzinami pracy. Jeśli lekarz to zaleci, pozostanie przez krótki czas w placówce po zabiegu w celu obserwacji również zwiększa bezpieczeństwo.

Jak zmniejszyć ryzyko po zabiegu? (Środki ostrożności 12–15)

1. Przestrzegać zaleceń pozabiegowych. Zasady takie jak nieuciskanie i niepocieranie okolicy zabiegowej, unikanie intensywnego wysiłku, sauny i łaźni tureckiej (hammamu) w pierwszych godzinach i dniach czy ochrona przed słońcem po laserze i peelingu różnią się w zależności od zabiegu. Ogólne zasady opisano w naszym artykule „Pielęgnacja po zabiegach medycyny estetycznej”.
2. Znać objawy alarmowe i nie czekać. Które objawy są normalne, a które wymagają pilnej pomocy, można sprawdzić w tabeli poniżej i w naszych artykułach dotyczących poszczególnych zabiegów. W razie wątpliwości należy zadzwonić do lekarza.
3. Nie podejmować leczenia na własną rękę. Nie należy stosować posiadanego w domu antybiotyku, kremu z kortykosteroidem ani leku poleconego przez kogoś innego; nie należy wypróbowywać polecanych w mediach społecznościowych metod, takich jak masaż, okłady ciepłe czy „rozpuszczanie”; nie należy poddawać się nowemu zabiegowi w tej samej okolicy w innym miejscu, zanim problem nie zostanie rozwiązany.
4. Stawić się na wizytę kontrolną i prowadzić dokumentację. Jeśli lekarz zalecił wizytę kontrolną, nie należy jej pomijać. Zdjęcia okolicy wykonywane w pierwszych dniach są przydatne, aby pokazać lekarzowi zachodzące zmiany. Informacje o produkcie należy zachować i przekazywać lekarzowi przy każdym kolejnym zabiegu w przyszłości.

Co jest normalne, kiedy dzwonić do lekarza, a kiedy to stan nagły?

Szczegóły dotyczące objawów nagłych typowych dla wypełniaczy zawiera nasz artykuł „Kiedy po wypełniaczu jest to stan nagły? Zamknięcie naczynia i inne objawy alarmowe”. Co robić krok po kroku w razie problemu, wyjaśniamy natomiast w artykule „Co robić, gdy po zabiegu estetycznym wystąpi powikłanie”.

Co może zrobić lekarz, jeśli pojawi się problem?

Lekarz najpierw ustala na podstawie badania, na czym polega problem, ponieważ stany wyglądające podobnie leczy się różnie. Na przykład przy zamknięciu naczynia spowodowanym wypełniaczem z kwasem hialuronowym lekarz może podać enzym hialuronidazę, który rozpuszcza żel; przy podejrzeniu zakażenia planuje się odpowiednie badania i leczenie; w ciężkiej alergii rozpoczyna się leczenie ratunkowe; natomiast przy opadnięciu powieki po toksynie botulinowej najczęściej omawia się obserwację i niektóre opcje wspomagające. W razie potrzeby pacjent jest kierowany do innych specjalistów, np. okulisty, specjalisty chorób zakaźnych lub specjalisty leczenia ran.

Dlatego umiejętność rozpoznania powikłania i podjęcia interwencji przez osobę wykonującą zabieg jest równie ważna jak sam zabieg. Niektóre zabiegi utrudniają te interwencje: wypełniaczy innych niż kwas hialuronowy oraz wypełniaczy trwałych nie można rozpuścić hialuronidazą.

Co można robić w domu, a czego nie należy?

• Można: stosować zalecone przez lekarza produkty pielęgnacyjne, jeśli zalecono – stosować krótkie zimne okłady niestykające się bezpośrednio ze skórą, odpoczywać z lekko uniesioną głową, utrzymywać okolicę w czystości i śledzić zmiany na zdjęciach.
• Nie należy: bez zalecenia lekarza masować, stosować ciepłych okładów, zrywać strupów, rozpoczynać ani odstawiać leku na receptę na własną rękę, tłumić dolegliwości lekami przeciwbólowymi i czekać.
• Nie należy: poddawać się zabiegowi korygującemu w tej samej okolicy w innej placówce, zanim problem nie zostanie wyjaśniony.

Jakie są ryzyka specyficzne dla poszczególnych zabiegów?

Każdy zabieg niesie własne ryzyka i odpowiednio do tego różnią się środki ostrożności. Szczegóły dotyczące konkretnych zabiegów opisują nasze artykuły: „Powikłania po wypełniaczach” – w przypadku wypełniaczy, „Skutki uboczne po toksynie botulinowej” – w przypadku toksyny botulinowej oraz „Oparzenia i przebarwienia po laserze i IPL” – w przypadku laserów i urządzeń emitujących światło. Mamy też osobne poradniki dotyczące problemów wspólnych dla wszystkich zabiegów, takich jak objawy stanu zapalnego, spodziewane siniaki oraz alergia na leki lub produkty: „Zakażenie po zabiegach estetycznych”, „Siniaki i obrzęk” oraz „Reakcje alergiczne w zabiegach estetycznych”.

Co mówią dowody naukowe o tych środkach ostrożności?

Większość tych środków ostrożności opiera się raczej na raportach konsensusu ekspertów, wytycznych i doświadczeniu klinicznym niż na dużych badaniach randomizowanych. Na przykład nie zmierzono dokładnie, w jakim stopniu niektóre środki ostrożności same w sobie zmniejszają ryzyko, a w niektórych kwestiach technicznych opinie ekspertów są rozbieżne. Mimo to panuje szeroka zgoda co do znaczenia wyboru właściwej osoby i miejsca, pełnego wywiadu medycznego, produktu dopuszczonego do obrotu i wczesnego rozpoznawania objawów alarmowych.