Haklar ve destekler

ÇÖZGER (Çocuklar için Özel Gereksinim Raporu)

ÇÖZGER, 18 yaşını doldurmamış çocuklar için sağlık kurulunca hazırlanan ve çocuğun özel gereksinimlerini gösteren rapordur. Raporda engel oranı yazılmaz; özel gereksinim düzeyi yazılır. “Çok ileri düzeyde ÖGV”, “Belirgin ÖGV” ve “Özel koşul gereksinimi var (ÖKGV)” ifadeleri mevzuatta ağır engellilik anlamına gelir. Rapor tek başına hak sağlamaz; her kurum kendi ek şartlarına bakar.

1. Bakım veren kişi (veli/vasi), ÇÖZGER vermeye yetkili bir hastaneye dilekçe ile başvurur.
2. Yetkili hastaneler Sağlık Bakanlığınca belirlenir ve Bakanlığın internet sitesinde yayımlanır.
3. Rapor, başvurudan itibaren en geç 30 gün içinde tamamlanır.
4. Rapor süreli ya da sürekli olabilir; süreli raporda sürenin bitmesine 6 aydan az kala yenisi istenebilir.

Kaynak: Çocuklar İçin Özel Gereksinim Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik (mevzuat.gov.tr) · Resmî Gazete, 20.02.2019, sayı 30692

ÇÖZGER’e itiraz ve 18 yaş geçişi

Rapora, teslim tarihinden itibaren 30 gün içinde il sağlık müdürlüğüne itiraz edilebilir. Çocuk başka bir yetkili hastaneye, gerekirse hakem hastaneye yönlendirilir. ÇÖZGER, çocuk 18 yaşını doldurunca geçersiz olur. 18 yaşa 3 aydan az kala erişkin raporu için başvurulabilir.

Kaynak: Çocuklar İçin Özel Gereksinim Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik (mevzuat.gov.tr) · Erişkinler İçin Engellilik Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik (mevzuat.gov.tr)

Erişkinler için Engellilik Sağlık Kurulu Raporu

18 yaş ve üstü için sağlık kurulu raporu, Erişkinler İçin Engellilik Değerlendirmesi Hakkında Yönetmeliğe göre verilir. Raporda engel oranı yüzde olarak yazılır ve bağımlılık durumu “evet/hayır” olarak belirtilir. “Tam bağımlı” ifadesi mevzuatta ağır engellilik anlamına gelir. İtiraz süresi teslimden itibaren 30 gündür ve il sağlık müdürlüğüne yapılır.

1. Kişi veya vasisi, rapor vermeye yetkili hastaneye dilekçe ile başvurur.
2. Kurul kişiyi bizzat görür; rapor en geç 30 gün içinde tamamlanır.
3. Raporda son 6 ay içinde çekilmiş fotoğraf bulunması zorunludur.

Kaynak: Erişkinler İçin Engellilik Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik (mevzuat.gov.tr)

İlaç raporu (uzman hekim raporu / sağlık kurulu raporu)

Bazı ilaçların SGK tarafından ödenmesi için sağlık raporu gerekir. Bu raporlar genellikle uzman hekim tarafından düzenlenir; sağlık kurulu raporları da geçerlidir. SUT’ta ayrı bir süre yazmıyorsa ilaç raporu en fazla 2 yıl geçerlidir. Katılım payından muaf hastalıklar ve ilaçlar SGK’nın EK-4/D listesinde yayımlanır.

1. Çocuğunuzu izleyen uzman hekime ilacın raporlu olup olmadığını sorun.
2. Rapor bitmeden önce yenileme için randevu alın.

Kaynak: SGK Sağlık Uygulama Tebliği (SUT), madde 4.1 ve 4.3 (mevzuat.gov.tr)

Kimler yararlanabilir?

Üç şartın birlikte sağlanması gerekir. Erişkinde raporda “tam bağımlı”; çocukta “Çok ileri düzeyde ÖGV”, “Belirgin ÖGV” veya “ÖKGV” ifadesi bulunmalıdır. Hanedeki kişi başına düşen ortalama aylık gelir, net asgari ücretin üçte ikisinden az olmalıdır. Ayrıca evde bakım heyeti, kişinin başkasının yardımı olmadan hayatını sürdüremeyeceğini bakım raporuyla tespit etmelidir.

Kaynak: Evde Bakım Yardımı Yönetmeliği, Resmî Gazete 26.05.2023, sayı 32202 · Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı – Evde bakım yardımı sık sorulan sorular

Nereye ve nasıl başvurulur?

Başvuru, engelli bireyin nüfusta kayıtlı olduğu yerleşim yerindeki Aile ve Sosyal Hizmetler İl Müdürlüğüne ya da Sosyal Hizmet Merkezine yapılır. Başvuru e-Devlet üzerinden de alınabilir. Engelli birey, bakım vermek isteyen kişi, akrabası veya vasisi başvurabilir.

1. Geçerli ÇÖZGER veya erişkin sağlık kurulu raporunu hazırlayın.
2. T.C. kimlik numarası ve hanede yaşayanların gelir ve varlık beyanını hazırlayın.
3. İl müdürlüğüne, Sosyal Hizmet Merkezine veya e-Devlet’e başvurun.
4. Heyet evinizi ziyaret ederek bakım raporunu hazırlar.

Kaynak: Evde Bakım Yardımı Yönetmeliği, Resmî Gazete 26.05.2023, sayı 32202 · Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı – Evde bakım yardımı sık sorulan sorular

Ödeme kime yapılır, ne zaman kesilir?

Ödeme, engelli bireyle aynı adreste yaşayan, 18 yaşını doldurmuş akraba veya vasi olan “bakım veren” kişiye yapılır. Tutar, yönetmelikteki gösterge rakamı ile memur aylık katsayısına bağlıdır; bu yüzden dönemsel olarak değişir. Hane geliri sınırı aşarsa, bakım veren yükümlülüğünü yerine getirmezse veya vefat hâlinde yardım sona erer. Güncel tutar ve gelir sınırı için Bakanlığın sayfasına veya ALO 183’e başvurun.

Kaynak: Evde Bakım Yardımı Yönetmeliği, Resmî Gazete 26.05.2023, sayı 32202 · Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı – Evde bakım yardımı sık sorulan sorular

SGK geri ödemesi (SUT)

SGK’nın ödediği ilaçlar “Bedeli Ödenecek İlaçlar Listesi”nde (EK-4/A) yer alır. Listede olmayan ilaçların bedeli bu yolla ödenmez; yurt dışı ilaçlar için ayrı kurallar vardır. Bazı ilaçlar ancak sağlık raporu ile ve belirli süre/dozda yazılırsa ödenir.

1. Hekiminize ilacın SGK listesinde olup olmadığını ve rapor gerekip gerekmediğini sorun.
2. Raporun ve reçetenin SUT’a uygun yazıldığını eczanede teyit edin.

Kaynak: SGK Sağlık Uygulama Tebliği (SUT), madde 4.1 ve 4.3 (mevzuat.gov.tr)

Yurt dışından ilaç temini

Türkiye’de ruhsatlı olmayan veya piyasada bulunmayan ilaçlar, istisnai durumlarda TEB ya da SGK’ya bağlı İbn-i Sina Sağlık Sosyal Güvenlik Merkezi aracılığıyla yurt dışından getirilebilir. İlaç TİTCK’nin Yurt Dışı İlaç Listesinde yoksa TİTCK onayı gerekir. Bu başvuruyu hastayı izleyen hekim yapar; hasta, hasta yakını veya eczacı form düzenleyemez. SGK’nın ödemesi için ilacın “Yurt Dışı İlaç Fiyat Listesi”nde (EK-4/C) yer alması gerekir.

1. Hekim gerekli raporu (uzman hekim raporu veya sağlık kurulu raporu) ve e-reçeteyi düzenler.
2. Gerekirse hekim TİTCK onayı için başvurur; hasta “Bilgilendirilmiş Hasta Olur Formu”nu imzalar.
3. Aile, TEB’e şubeler, en yakın eczane veya TEB’in internet sistemi üzerinden başvurur.
4. SGK ödemesi için e-rapor ve e-reçete gerekir.

Kaynak: TİTCK – Yurt Dışından İlaç Temini ve Kullanımı Kılavuzu · SGK – Yurt dışından ilaç temini · Türk Eczacıları Birliği – Yurt dışından ilaç temini, hasta başvurusu · SGK Sağlık Uygulama Tebliği (SUT), madde 4.1 ve 4.3 (mevzuat.gov.tr)

Endikasyon dışı ilaç kullanımı

Bir ilacın Türkiye’de onaylı endikasyonu dışında kullanılmasına “endikasyon dışı kullanım” denir. TİTCK’nin bir listesi vardır: “Ek Onayı Alınmadan Kullanılabilecek Endikasyon Dışı İlaç Listesi”. Bu listedeki kullanımlar dışında, kullanımdan önce TİTCK onayı gerekir. Başvuruyu hastayı izleyen hekim yapar. Onay hastaya özeldir. Bazen tedaviye onay alınmadan başlanmış olur. Bu tedaviler için geriye dönük başvuru, tıbbi acil durumlar dışında değerlendirilmez.

1. Hekim talep formunu, rapor örneğini, literatürü ve epikrizi hazırlar.
2. Hasta veya veli “Bilgilendirilmiş Hasta Olur Formu”nu okuyup imzalar.
3. Hekim başvuruyu REİYS üzerinden veya posta ile TİTCK’ye yapar.
4. Devam için iznin son ayı içinde yeniden başvurulabilir.

Kaynak: TİTCK – Endikasyon Dışı İlaç Kullanımı Kılavuzu (sayfa ve ekler) · TİTCK – Endikasyon Dışı İlaç Kullanımı Kılavuzu (PDF)

RAM eğitsel değerlendirmesi

Eğitsel değerlendirme ve tanılamayı RAM’daki özel eğitim değerlendirme kurulu yapar. İlk başvuruyu veli ya da okul yönetimi yapabilir. Zihinsel engeli olmayan, 18 yaşından büyük kişi de kendisi başvurabilir. Özel eğitim ihtiyacı tespit edilirse Özel Eğitim Değerlendirme Kurulu Raporu düzenlenir. Çocuk da uygun eğitim ortamına yönlendirilir. Bazı çocuklar sağlık sorunu nedeniyle RAM’a gelemez. Bu çocukların değerlendirmesi bulundukları ortamda yapılır.

1. Okula kayıtlıysa okulun bağlı olduğu RAM’a, kayıtlı değilse ikamet adresinizin bağlı olduğu RAM’a başvurun.
2. Yazılı talep (dilekçe) ve gerekirse ÇÖZGER veya ilgili sağlık raporunu götürün.
3. Okula kayıtlı öğrenciler için okul “Eğitsel Değerlendirme İstek Formu”nu doldurur.

Kaynak: MEB Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği (mevzuat.gov.tr)

Evde eğitim

Zorunlu öğrenim çağındaki, özel eğitim ihtiyacı olan ve sağlık sorunu nedeniyle en az 12 hafta okula gidemeyeceği ya da gitmesi sağlığı için risk oluşturacağı sağlık kurulu raporunda belirtilen öğrenciye evde eğitim verilebilir. Bunun için velinin yazılı talebi ve Özel Eğitim Değerlendirme Kurulu Raporu gerekir. Hizmeti il veya ilçe özel eğitim hizmetleri kurulu planlar. Bu süre boyunca okula devam zorunluluğu aranmaz.

Kaynak: MEB Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği (mevzuat.gov.tr)

Hastanede eğitim (hastane sınıfları)

Hastane sınıfları, hastanede yatarak tedavi gören öğrenciler içindir. Bu öğrencilerin özel eğitim ihtiyacı olmalıdır. Sınıflar valilik onayıyla açılır. Hizmet için veli, il/ilçe özel eğitim hizmetleri kuruluna yazılı başvuru yapar. Tedaviden sorumlu hekimin yazılı görüşü de gerekir. Sınıfa gelemeyen öğrenciye odasında veya çevrim içi eğitim verilebilir.

1. Servis hekiminden yazılı görüş isteyin.
2. Hastane sınıfı öğretmeninden “Öğrenci Kayıt ve Bilgi Formu”nu alın ve doldurun.
3. İl/ilçe özel eğitim hizmetleri kuruluna yazılı başvuru yapın.

Kaynak: MEB Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği (mevzuat.gov.tr) · MEB ÖRGM – Hastane Sınıfları Uygulama Kılavuzu (2024)

İşçiler: yılda 10 güne kadar ücretli izin (4857 sayılı İş Kanunu Ek md. 2)

En az %70 engelli veya süreğen hastalığı olan çocuğun tedavisi için, hastalık raporuna dayanarak yılda toplam 10 güne kadar ücretli izin verilir. İzin toptan veya bölümler hâlinde kullanılabilir. Bu izni çalışan ebeveynlerden yalnızca biri kullanabilir.

Kaynak: 4857 sayılı İş Kanunu (mevzuat.gov.tr)

İşçiler: engelli doğan çocuk için yarım çalışma ve kısmi süreli çalışma (4857 md. 74 ve md. 13)

Doğum sonrası analık izni bitince, kadın işçiye istek hâlinde haftalık çalışma süresinin yarısı kadar ücretsiz izin verilir; çocuk engelli doğarsa bu süre 360 gündür. Ayrıca bu izinlerden sonra, çocuğun mecburi ilköğretim çağına kadar ebeveynlerden biri kısmi süreli çalışma talep edebilir. Bu kısmi süreli çalışma hakkı yalnızca engelli çocuklar için değil, tüm ebeveynler içindir. Talep işverene en az bir ay önce yazılı bildirilir.

Kaynak: 4857 sayılı İş Kanunu (mevzuat.gov.tr)

Memurlar: 10 güne kadar mazeret izni ve yarım gün çalışma (657 sayılı Kanun md. 104)

Çocuğu hastalanan memura yılda 10 güne kadar mazeret izni verilir. Çocuğun en az %70 engelli olması veya süreğen hastalığı olması gerekir. İzin, hastalık raporuna dayanarak verilir. Bu izni ana veya babadan yalnızca biri kullanır. Kadın memur, doğum sonrası analık izninden sonra belirli süre yarım gün çalışabilir. Yani günlük çalışma süresinin yarısı kadar çalışır. Çocuk engelli doğarsa bu süre 12 ay olarak uygulanır. Engellilik ilk 12 ay içinde tespit edilirse de süre 12 aydır.

Kaynak: 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu (mevzuat.gov.tr)

Memurlar: refakat izni (657 sayılı Kanun md. 105)

Memurun çocuğunun tedavisi uzun süren bir hastalığı varsa memura 3 aya kadar izin verilir. Memur bu çocuğa bakmakla yükümlü olmalıdır. Ya da refakat etmezse çocuğun hayatı tehlikeye girecek olmalıdır. Kural ana, baba, eş ve kardeş için de geçerlidir. Hastalık sağlık kurulu raporuyla belgelenmelidir. Aylık ve özlük hakları korunur. Gerektiğinde süre bir katına kadar uzatılabilir.

Kaynak: 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu (mevzuat.gov.tr)

Annelere emeklilikte prim günü eklenmesi (5510 sayılı Kanun md. 28)

Başka birinin sürekli bakımına muhtaç derecede ağır engelli çocuğu olan kadın sigortalı, emeklilik talebinde bulunduğunda bu haktan yararlanabilir. 5510 sayılı Kanunun yürürlüğe girdiği tarihten sonra geçen prim ödeme gün sayısının dörtte biri toplam prim gününe eklenir. Eklenen bu süre emeklilik yaşından da düşülür. Kendi durumunuz için SGK’dan (ALO 170) bilgi alın.

Kaynak: 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu (mevzuat.gov.tr)

Engellilik indirimi (Gelir Vergisi Kanunu md. 31 ve md. 89)

Çalışma gücünü en az %40, %60 veya %80 oranında kaybetmiş ücretliler engelli sayılır. Sırasıyla üçüncü, ikinci veya birinci derece engelli kabul edilirler. Bu kişilerin ücretlerinden aylık indirim yapılır. Bakmakla yükümlü olduğu engelli kişi bulunan ücretliler ve serbest meslek erbabı da bu indirimden yararlanır. İndirim tutarları her yıl yeniden belirlenir. Güncel tutar için Gelir İdaresi Başkanlığına bakın.

1. Dilekçe, işverenden çalıştığınızı gösteren yazı, kimlik bilgileri, bakmakla yükümlü olduğunuzu gösteren belge ve sağlık kurulu raporunu hazırlayın.
2. Defterdarlığa, bağımsız vergi dairesi olan ilçelerde vergi dairesine, olmayan ilçelerde malmüdürlüğüne başvurun.
3. Başvurular Engelli Vergi İndirimi Sistemi (EVİS) üzerinden işlenir.

Kaynak: 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu (mevzuat.gov.tr) · Gelir İdaresi Başkanlığı – Engelliler İçin Vergi Rehberi (2025)

ÖTV istisnalı araç

Özel Tüketim Vergisi Kanunu, belirli engellilik oranı ve rapor koşullarını sağlayan kişilerin bazı araçları ÖTV ödemeden ilk kez almasına izin verir. İstisna on yılda bir kez kullanılabilir. Koşullar (engellilik oranı, raporda yazması gereken ifadeler, araç türü ve fiyat sınırı) sık değişir; 2026’da da değişiklik yapılmıştır. Başvurmadan önce güncel koşulları vergi dairesine veya Gelir İdaresi Başkanlığına sorun.

Kaynak: 4760 sayılı Özel Tüketim Vergisi Kanunu (mevzuat.gov.tr) · Gelir İdaresi Başkanlığı – Engelliler İçin Vergi Rehberi (2025)

Ücretsiz toplu taşıma (4736 sayılı Kanun md. 1)

Bu hak, Türk vatandaşları içindir. Kişi, sağlık kurulu raporuyla en az %40 engelli olduğunu belgelemelidir. Bu kişiler demiryolları ve denizyollarının şehir içi ve şehirlerarası hatlarından ücretsiz yararlanır. Belediyelerin şehir içi toplu taşımasından da ücretsiz yararlanır. Ağır engellilerle birlikte yolculuk eden en fazla bir refakatçi de ücretsiz yararlanır. Kart ve başvuru işlemleri için belediyenize veya ilgili taşıma kuruluşuna danışın.

Kaynak: 4736 sayılı Kanun, madde 1 (mevzuat.gov.tr)

ALO 183 Sosyal Destek Hattı

Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığının hattıdır; engelli, yaşlı, çocuk, kadın ve aile konularında bilgi ve destek verir. 7 gün 24 saat hizmet verir ve yurt içinden aramalar ücretsizdir. İşitme ve konuşma engelli vatandaşlar 0 549 381 0 183 numarasından işaret dili bilen personele ulaşabilir.

Kaynak: ALO 183 Sosyal Destek Hattı · Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı

ALO 170 Çalışma Hayatı İletişim Merkezi

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, SGK, İŞKUR ve MYK konularındaki sorular için kullanılır. Genel sağlık sigortası, emeklilik ve çalışma hayatıyla ilgili haklarınızı buradan sorabilirsiniz.

Kaynak: ALO 170 Çalışma Hayatı İletişim Merkezi · Sosyal Güvenlik Kurumu

ALO 182 ve MHRS (hastane randevusu)

Merkezi Hekim Randevu Sistemi üzerinden hastane ve hekim randevusu alınır. Randevu için ALO 182 hattı, mhrs.gov.tr internet sitesi veya mobil uygulama kullanılabilir. e-Devlet şifresiyle de mhrs.gov.tr’ye giriş yapılabilir.

Kaynak: Merkezi Hekim Randevu Sistemi (MHRS)

e-Devlet

Evde bakım yardımı başvurusu e-Devlet üzerinden de yapılabilir. Diğer işlemler için ilgili kurumun e-Devlet hizmetlerini kontrol edin.

Kaynak: Evde Bakım Yardımı Yönetmeliği, Resmî Gazete 26.05.2023, sayı 32202